محمد اسماعيل اسدي

داستان: اين مستند روايت زندگي يک خانواده 9 نفره روستايي در استان گلستان است که شغلشان کشاورزي (باغ پرتقال) است. ناگهان هزاران پرنده مهاجر در باغ آنها آشيانه مي‌سازند (کابوک به معناي آشيانه پرنده است)، و اين موضوع به تدريج باعث خسارت به محصول و چالش‌هاي بزرگي براي خانواده مي‌شود.

مستند «کابوک» نمونه‌اي کم‌ادعا اما عميق از مواجهه سينماي مستند با يکي از پيچيده‌ترين مسائل بوم‌شناسي معاصر است: تعارض ميان حفاظت از تنوع زيستي و پايداري معيشت‌هاي محلي. جعفر صادقي با پرهيز آگاهانه از روايت‌هاي شعاري، مخاطب را در دل يک سامانه کشاورزي واقعي در استان گلستان قرار مي‌دهد؛ جايي که طبيعت نه در مقام امر رمانتيک، بلکه به‌مثابه سامانه‌اي زنده و اثرگذار بر زندگي انسان حضور دارد.

هجوم پرندگان مهاجر به باغ پرتقال، در منطق اکولوژيک فيلم، يک رويداد استثنايي نيست؛ بلکه پيامد برهم‌کنش‌هاي پيچيده در مقياس منظر است. «کابوک» بي‌آنکه از مفاهيم تخصصي استفاده کند، به‌روشني منطق سامانه‌هاي پيچيده و غيرخطي را به تصوير مي‌کشد؛ جايي که تغيير در زيستگاه‌ها و منابع، بازخوردهايي فراتر از انتظار ايجاد مي‌کند.

نقطه قوت فيلم، نمايش هم‌زمان خدمات و هزينه‌هاي اکوسيستمي است. پرندگان مهاجر هم بخشي از سرمايه طبيعي منطقه‌اند و هم عامل فشار اقتصادي بر يک خانواده کشاورز. اين دوگانگي، مسئله‌اي کليدي در ادبيات پايداري است که «کابوک» آن را از سطح نظري به تجربه‌اي زيسته فرو مي‌کاهد.

در لايه‌اي عميق‌تر، فيلم به نقد خاموش نظام حکمراني محيط‌زيست مي‌پردازد؛ جايي که نبود سازوکارهاي جبراني و مشارکت محلي، حفاظت را به تعارض بدل مي‌کند. کشاورز فيلم نه مخالف طبيعت، بلکه قرباني توزيع ناعادلانه هزينه‌هاي حفاظت است؛ واقعيتي که در بسياري از سياست‌هاي محيط‌زيستي ناديده گرفته مي‌شود.

از منظر سينماي مستند، انتخاب رويکرد مشاهده‌گرانه و حذف صداي مفسر، به فيلم اعتباري اخلاقي مي‌بخشد. دوربين قضاوت نمي‌کند و همين بي‌داوري، مخاطب را به بازانديشي عميق‌تري درباره نسبت انسان و طبيعت فرامي‌خواند. در نهايت، «کابوک» يادآور اين حقيقت بنيادين است که پايداري بدون عدالت امکان‌پذير نيست. اين فيلم نه پاسخي آماده ارائه مي‌دهد و نه راه‌حلي ساده؛ بلکه با طرح پرسش‌هاي درست، سهم خود را در ارتقاي گفت‌وگوي بوم‌شناختي و اجتماعي ايفا مي‌کند. «کابوک» مستندي است که به‌جاي تصويرسازي از طبيعتي دوردست، ما را با پيامدهاي تصميم‌هاي انساني در زيست‌بومي مشترک روبه‌رو مي‌سازد.

پژوهشگر بين المللي حفاظت آب و خاک