سيد حسن حسيني نژاد- کتاب «شهرشناسي استارباد» با تمرکز بر شهر گرگان از شهرهاي مهم تاريخي داراي بافت تاريخي و کهن و داراي اولين بافت تاريخي ثبت‌شده در کشور، تلاشي در راستاي بازخواني علمي و مستند ساختار شهري، تحولات تاريخي و ويژگي‌هاي فرهنگي، جغرافيايي و ريخت‌شناسي بافت کهن استارباد به شمار مي‌آيد. همچنين اين کتاب را مي‌توان از منظري گامي مؤثر در پيوند ميان پژوهش‌هاي تاريخي، جغرافياي شهري و شناخت هويت بومي دانست. به همين بهانه، با مهدي تيراني، هنرمند مؤلف گرگاني و مدير نشر «در گلستانه» که تا پيش‌ازاين کتاب، از او يا به همت و همکاري‌اش، کتاب‌هايي با عناويني چون گرگان (معرفي جاذبه‌هاي تاريخي و گردشگري)، مسافر گلستان، تاريخ معماري استان گلستان و آت اوغلان و ... روانه بازار نشر شده، به گفت‌وگو نشستيم تا درباره کتاب «شهرشناسي استارباد» و نيز اهميت چنين آثاري در فضاي علمي و فرهنگي امروز بيشتر بدانيم.

در ابتدا درباره کتاب «شهرشناسي استارباد»، بگوييد؟

کتاب «شهرشناسي استارباد» اثر ماندگار يعقوب رشتچيان، پژوهشگر و دانش‌آموخته ارشد معماري و شهرسازي است و محور آن دگرگوني‌هاي بافت شهري گرگان پيش از سال 1300 تا دهه 1350 خورشيدي و شهرسازي و معماري بومي استارباد و معماري سال‌هاي 1300 تا 1320 مي‌پردازد. اين اثر در بهار سال 1403 توسط نشر «در گلستانه» در 320 صفحه قطع رحلي به‌صورت مصور رنگي و با صفحه‌آرايي مريم قرغي و عکس روي جلد صابر مناجاتي روانه بازار نشر شد و نخستين بار با حمايت سازمان نظام‌مهندسي ساختمان استان گلستان چاپ و در مراسمي با حضور جمعي از مسئولان و فعالان فرهنگي و هنري در شهريورماه همين سال در ويژه‌برنامه سالروز ثبت بافت تاريخي گرگان در محله سرچشمه اين شهرستان رونمايي شد. کتاب داراي دو فصل اصلي با عناوين کتاب يکم و دوم است که در کتاب يکم مطالبي با سرفصل‌هايي چون درآمدي بر تاريخ استارباد، نگاره‌هاي تاريخي استارباد، مکان‌يابي شهر در پهنه سرزمين، دگرگوني شکل و اندازه شهر، استارباد در سال‌هاي پيش از 1300، محله‌هاي کهن تاريخي و زير محله‌ها، ساختار شهري و کانون شهري بازار کهنه، کانون شهري سرچشمه، نعلبندان و مکان‌ها و ساختمان‌هاي آييني ارزشمند و نيز مباحثي درباره گرگان در سال‌هاي 1300 تا 1350، ساختار شهري گرگان، محله‌هاي گرگان و گاه‌شماري گسترش بافت شهري به چشم مي‌خورد.

در دفتر دوم کتاب نيز، مخاطبان با ويژگي‌هاي جغرافيايي و ريخت‌شناسي بافت کهن، شامل آب‌وهوا و معماري زيستگاهي، ويژگي‌هاي معماري بومي استارباد همراه با چند نمونه برگزيده از خانه‌هاي بومي همراه با شهرسازي و معماري گرگان در سال‌هاي 1300 تا 1320(ساختمان‌هاي دولتي و مردمي) در کنار مکان‌هاي شهري و ساختمان‌هاي تاريخي ارزشمند، آسه تاريخي- فرهنگي بافت کهن و کتاب‌نامه مواجه مي‌شوند.

کتاب حاصل بيش از 10 سال تلاش مؤلف است؛ درباره مولف که زاده تبريز است و درباره گرگان نوشته بگويد.

يعقوب رشتچيان متولد 1331 در تبريز، ورودي سال 1350 (دوره دوازدهم معمارملي) دانشکده معماري و شهرسازي دانشگاه ملي است که در حوزه پژوهش، معماري و شهرسازي مطالعات بسياري انجام داده‌اند. همسر آقاي رشتچيان گرگاني است و همان‌طور که در مقدمه اين کتاب نيز به آن اشاره‌کرده‌اند، جناب رشتچيان از آغاز زندگي زناشويي که نزديک به نيم‌قرن است، در چارچوب پيوندهاي خويشاوندي با شهر گرگان سر و کار داشته‌اند. از سويي ديگر هسته کهن شهر گرگان دربرگيرنده يکي از ارزنده‌ترين بافت‌هاي شهري تاريخي کشور است و در هم پيچيدگي اين دو رشته پيوند، يکي از خروجي‌هايش اين کتاب علمي و کاربردي است. مؤلف و کتاب هدفش تاريخ‌نگاري نيست؛ درنتيجه پژوهش شهر شناختي استارباد، در فراسوي نگارش تاريخ يا تاريخچه شهر در چارچوب رويکرد تاريخ نگارانه، بر آن است که چندوچون پيدايش و شکل‌گيري شهر استارباد (هسته کهن گرگان امروزي)؛ و گسترش بافت شهري و فرآيند دگرگوني‌هاي کالبدي- کارکردي شهر گرگان تا نيمه نخست سده 1300 را از ديدگاهي شهر شناختي بررسي کند.

«شهرشناسي استارباد»، دربرگيرنده

دو کتاب و دفترهايي است؛ درباره اين پيکره‌بندي بگوييد.

همان‌طور که اشاره داشتيد، متن اين پژوهش در برگيرنده دو کتاب است. کتاب يکم 2 دفتر دارد. دفتر يکم با درآمدي بر تاريخ استارباد آغاز مي‌شود و در پي آن ويژگي‌هاي شهر از گذشته دور تا آغاز سده 1300 خورشيدي، در 10 بخش بررسي مي‌شود و دفتر دوم دربرگيرنده 6 بخش است و چندوچون دگرگوني بافت شهري گرگان را بررسي مي‌کند. کتاب دوم، دربرگيرنده دفتر سوم، 4 بخش دارد. در اين دفتر نخست ريخت‌شناسي بافت تاريخي شهر استارباد و ويژگي‌هاي معماري بومي آن در سنجش با ويژگي‌هاي سرزميني و آب‌وهوا و سپس شهرسازي و معماري شهر گرگان در سال‌هاي زمامداري پهلوي يکي بررسي‌شده است. ساختار متن پژوهش استوار بر الگويي است که در آن، چکيده و برآيند بررسي انجام‌گرفته در هر بخش از پژوهش، در نگاره يا نگاره‌هايي پايان همان بخش نشان داده‌شده است. به ديگر سخن، متن نوشتاري هر بخش کالبدشناسي موشکافانه نگاره يا نگاره‌هاي پاياني آن است.

در دل کتاب با نگاره‌هايي از شهر گرگان مواجه هستيم که قابل‌توجه است، نگاره‌ها چگونه شکل گرفتند؟

حاصل پيمايش‌هاي ميداني و برداشت‌هاي کارکردي- کالبدي در گستره بافت تاريخي شهر، نگاره‌هاي چندگانه‌اي است که در جاي‌جاي متن اين پژوهش گنجانده‌شده است. اين نگاره‌ها، که فرآوري آن‌ها زمان و نيروي کار بسيار هنگفتي برده است، با ريزبيني بايسته، براي نخستين بار و در چارچوب همين کار پژوهشي پديد آمده و همانندي ندارد و آن‌ها را بايد نخستين دستامد ارزنده اين پژوهش بايد به شمار آورد. اين نگاره‌ها براي نمايش شکل و اندازه، سازمان فضايي و ساختار کالبدي هسته تاريخي شهر و دگرگوني‌هاي آن در نيمه نخست سده 1300 فرآورده شده است. به گفته ديگر، کارکرد نگاره‌ها، از يک‌سو بازآفريني شهر استارباد (هسته تاريخي گرگان امروز) با ويژگي‌هاي کالبدي پيش از سده 1300 آن و از سوي ديگر، بازنمايي دگرگوني‌هاي ساختاري کارکردي آن در بازه زماني يادشده است. از اين ديدگاه، نگاره‌هاي اين پژوهش از ارزشي برابر با متن نوشتاري آن و چه‌بسا بيشتر برخوردار است. نخستين کوشش مؤلف براي فرآوري نگارهاي از هسته تاريخي شهر گرگان، به سال 1385 مي‌رسد. ويرايش چندباره نگاره‌هاي فرآوري شده با بهره‌گيري از نگاره‌هاي هوايي سال‌هاي گوناگون و سرانجام ويرايش پاياني آن‌ها بر روي نگاره هوايي سال 1345، همراه با افزودن يافته‌هاي تازه به آن تا زمستان سال 1391 به نقل از مؤلف به درازا کشيد اما به معناي پايان کار بر روي نگاره‌ها نبود. همچنين در سراسر زمان بيش از 2 ساله (از نيمه مردادماه 92 تا نيمه مهرماه 94) نوشته شدن متن پژوهش، پاره‌اي از نگاره‌ها، خواه با دست يافتن به آگاهي‌هاي نويافته و يا براي همخواني هرچه بيشتر با متن، چند بار ويرايش شده و شماري نگاره ديگر نيز فرآوري و به پژوهش افزوده‌شده است.

«شهرشناسي استارباد»، در کنار ارائه نقشه‌ها و مطالبي درباره معماري شهري و خانه‌هاي تاريخي به برخي داشته‌هاي فرهنگي و هنري اشاره‌کرده که براي فعالان اين حوزه‌ها آموزنده و کاربردي است، نظر شما چيست؟

بله موافقم، به‌عنوان نمونه در صفحاتي مخاطبان با نخستين مکان ورزشي نوين گرگان، نخستين آموزشگاه دخترانه گرگان و دانش‌سراي مقدماتي و يا زمين‌لرزه فروردين 1323 گرگان آشنا مي‌شوند. همچنين با پيشينه سالن سينما و نمايش همگاني فيلم در گرگان آشنا مي‌شوند. مثلاً در کتاب آمده که بر پايه شماري از متن‌ها، قدمت سالن اکران فيلم به دهه‌هاي نخستين سده 1300 مي‌رسد و در سطري يادي مي‌شود از استاد بزرگ فقيد موسيقي کشورمان محمدرضا لطفي که در سال‌هايي که دانش‌آموز دبستاني بود (در سال‌هاي 1331 تا 1337) گرگان سينمايي به نام ديانا (دايانا) داشت.

در کنار معماري شهري و ساختمان‌هاي دولتي تاريخي، معرفي ساختمان‌هاي تاريخي مردمي نيز در کتاب قابل‌توجه است، در پايان اين گفت‌وگو درباره آن‌ها بفرماييد؟

با توجه به متن کتاب، بنيادي‌ترين دگرگوني در معماري ساختمان‌هاي زيستگاهي گرگان در سال‌هاي پس از 1300 است و مؤلف ضمن تشريح ويژگي‌هاي معماري و بصري اين خانه‌ها، به‌صورت مفصل به معرفي خانه‌هاي مردمي در گرگان همچون خانه‌هاي دارويي، شايگان، شفيع استرآبادي، فاطمي، شيرنگي، قدس مفيدي و ... پرداخته که ازجمله بخش‌هاي خواندني کتاب به شمار مي‌رود. در پايان جا دارد اشاره‌کنم در کنار توجه ويژه‌اي که از حدود بيش از يک دهه پيش به بافت و بناهاي تاريخي استرآباد معطوف شده بود، جاي خالي يک منبع علمي، فني و جامع در اين حوزه حس مي‌شد که انتشار اين کتاب قدمي در مسير پر کردن اين خلأها است. هرچند در طي اين سال‌ها پژوهش‌هاي زيادي در اين حوزه انجام‌شده و پايان‌نامه‌هاي متعددي هم نوشته‌شده، اما انتشار کتاب‌هاي تخصصي و علمي آن‌هم توسط افراد متخصص به نظرم توجه‌هاي بيشتري را به خود جلب مي‌کند و ماندگارتر است و اميدوارم بتوانيم در اين راه ثابت‌قدم بمانيم. به گزارش ايبنا، گرگان داراي اولين بافت تاريخي ثبت‌شده در کشور است که ثبت آن به تاريخ 24 شهريور 1310 مي‌رسد. همچنين بافت تاريخي گرگان با 162 هکتار وسعت، اولين بافت تاريخي ثبت شده در کشور و داراي معماري و بافتي کاملاً منحصربه‌فرد است. سکتاب «شهرشناسي استارباد»، نامزد چهل‌وسومين دوره جايزه کتاب سال جمهوري اسلامي ايران است.