محمد انصار

در دوره‌ي پهلوي، پژوهش‌هايي درباره‌ي سرزمين گرگان انجام شد که آن‌ها را بايد دو دسته کرد:

الف- آثاري که از سوي ناشران و موسسات خصوصي به چاپ رسيدند. مانند:

1-دشت گرگان

اين کتاب، در سال 1314 به  قلم عباس شوقي به نگارش درآمد و به کوشش مؤسسه خاور، در 48 صفحه چاپ شد. نويسنده، گذرا به معرفي منطقه ترکمن صحرا و ويژگي‌هاي ساکنان اين سرزمين مي‌پردازد. آقا بزرگ طهراني اين اثر را ديده و نام آن را در صفحه 171 جلد هشتم کتاب «الذريعه الي تصانيف الشيعه» آورده است.

2-تاريخ جرجان

اين کتاب در سال 1369 هجري (1328 خورشيدي) در حيدرآباد دکن، در قطع وزيري و 520 صفحه به چاپ رسيد. نويسنده‌اش، حمزه بن يوسف سهمي جرجاني (قرن پنجم) است. آن دو بخش دارد: الف-رويدادهاي تاريخي ب- زندگينامه دانشمندان.

3-جغرافيا و جغرفياي تاريخي گرگان

اين کتاب، به قلم اسدالله معيني نوشته شد. در سال 1344 از سوي شرکت سهامي طبع، در قطع وزيري و 428 صفحه به چاپ رسيد. در پنج بخش، اوضاع طبيعي، تاريخي، جغرافياي سياسي، جغرافياي اقتصادي، فرهنگ و ادبيات شرح داده مي‌شود.

4-گرگان و دشت در چهل سال اخير و آينده آن

 نويسنده‌اش، ابراهيم وخشوري است. در سال 1344 خورشيدي، در قطع رقعي و 202 صفحه، به چاپ رسيد. موضوع کتاب، بررسي اوضاع کشاورزي، محيط زيست و منابع طبيعي است. هدف اصلي نگارش، هشدار به تخريب کنندگان جنگل‌ها و منابع طبيعي است.

5- استرآبادنامه

اين کتاب، شماره 12 از مجموعه آثار انتشارات مجله فرهنگ ايران زمين بود که در سال 1348 به کوشش مسيح ذبيحي به چاپ رسيد. آن دربردارنده‌ي چندين رساله قديمي است. مانند: نخبه سيفيه (تأليف محمد علي قورخانچي)-روزنامه سفر استرآباد (بي نام و مربوط به سال 1263 هجري)-شرح حال علما و ادباي استرآباد (محمد صالح استرآبادي) - ترجمه سفرنامه کلنل لوات انگليسي (مربوط به سال‌هاي 1298-1299 هجري) و ...

6-اقتصاد گرگان و گنبد و دشت

نويسنده‌اش، دکتر منصور گرگاني است. در سال 1350، در قطع وزيري و 475 صفحه، به کوشش بنگاه مطبوعاتي صفيعليشاه به چاپ رسيد. در اين کتاب، درباره موارد زير، توضيحاتي داده است: جغرافياي طبيعي، تاريخ اجتماعي و اقتصادي تا عصر قاجار، جمعيت و خصوصيات دموگرافي، منابع طبيعي، تقسيمات اداري و سياسي شهرستان گرگان و دشت، ارتباطات و حمل و نقل، مسأله مالکيت زمين و ...

7-سفرنامه‌ها

در دوره‌ي قاجار، خارجي‌ها براي مأموريت يا گردشگري به گرگان آمدند و گزارش‌هاي خوبي، درباره‌ي آداب و رسوم، پديده‌هاي طبيعي، خصوصيات مردم، رويدادها، وضعيت شهرها و راه‌ها نوشتند که سفرنامه ياسنت لوئي رابينو و ژاک دمرگان، از بهترين ها هستند که در دوره پهلوي به چاپ رسيدند.

ب- آثاري که با پشتيباني حکومت پهلوي به چاپ رسيدند:

در دوره‌ي محمدرضا شاه پهلوي، در شهر گرگان همزمان با سراسر کشور، جشن‌هايي همراه با برنامه‌هاي گوناگون، برگزار مي‌شد که يکي از آنها، چاپ کتاب و گزارش‌کار با پشتيباني مالي دولت بود که در زير آنها را خواهيم گفت:

الف- جشن تاج‌گذاري

اين برنامه، در تاريخ 4 آبان سال 1346 خورشيدي برگزار شد. اين آثار، براي اين مراسم به چاپ رسيدند:

1-کتاب گرگان سرزمين طلاي سفيد

 آن به کوشش مسيح ذبيحي در 187 صفحه به چاپ رسيد. در اينجا، اقدامات رضا شاه و فرزندش در گرگان، شرح داده شده است. همچنين متن دو رساله به نام‌هاي نخبه کامراني (اثر صولت نظام قورخانچي) و شرح علما و ادباي استرآباد (اثر محمد صالح استرآبادي) آمده است.

2-گزارش فعاليت‌هاي جمعيت شير و خورشيد سرخ گرگان

آن در 31 صفحه به چاپ رسيد. برخي از کارهايي که اين مرکز انجام داده بود، چنين است: ساخت بيمارستان دزياني، کمک به سيلزدگان روستاهاي گميشان در بهار سال 1345، کمک براي مبارزه با بيماري وبا، راه اندازي بهياري، بانک خون و خانه جوانان.

ب-جشن‌هاي 2500 ساله بنيانگذاري شاهنشاهي

اين برنامه، از 20 تا 24 مهر سال 1350 برگزار شد. اين آثار براي اين مراسم به چاپ رسيدند:

1- کتاب گرگان زمين

 آن به کوشش مسيح ذبيحي در قطع وزيري و 229 صفحه گردآوري شد. در آن، متن چندين رساله، يک سفرنامه، سه فرمان نامه و مطالبي درباره‌ي استرآباد برگرفته از جلد اول کتاب ايران و قضيه ايران (اثر لرد کرزن)، آمده است. آنچه که در اينجا و کتاب گرگان سرزمين طلاي سفيد به چاپ رسيد، دوباره در سال 1362 در کتاب گرگان نامه (اثر ايرج افشار) به چاپ رسيدند.

2- نشريه گرگان سرزمين طلاي سفيد

آن از سوي آموزشگاه عالي جنگل و مرتع گرگان در قطع رحلي و 80 صفحه زير نظر داوود درگاهي به چاپ رسيد که در آنجا، گذرا با شهر گرگان آشنا خواهيم شد.

3- چهره شهرستان گنبد قابوس در عصر پرافتخار دودمان پهلوي

آن گزارشي است که در قطع وزيري و 88 صفحه به کوشش بيرام قليچ آقچه لي (دبير دبيرستان‌هاي گنبد کاووس) به چاپ رسيد.

ج-پنجاهمين سال حکومت پهلوي

از رويدادهاي دوره پهلوي، تصويب تغيير تقويم کشور بود. يعني اول سال 1355 خورشيدي، آغاز سال 2535 شاهنشاهي شد و اين سال، برابر با پنجاهمين سال حکومت پهلوي بود. اين نشريات به همين مناسبت، به چاپ رسيدند:

1- کارنامه اداره فرهنگ و هنر گرگان و دشت، از سوي وزارت فرهنگ و هنر.

2- استرآبادنامه، از سوي واحد امور تربيتي آموزش و پرورش گرگان.

د-ساير آثار

به جز  آنچه که گفته شد، کتاب‌هاي زير با پشتيباني حکومت پهلوي به چاپ رسيدند:

1- هنرمندان گرگان

آن در 70 صفحه به کوشش اداره فرهنگ و هنر گرگان به چاپ رسيد که در آنجا، زندگينامه اساتيد تئاتر، خوشنويسي، موسيقي، نقاشي، نويسندگان و شاعران گرگان آمده است.

2- سالنامه فرهنگ گرگان

آن در سال 1337 به قلم برخي از فرهنگيان گرگان، نوشته شد و در 160 صفحه، به کوشش اداره فرهنگ و هنر گرگان به چاپ رسيد. موضوع آن، بررسي وضعيت مدارس جديد و معرفي مديران مدارس و روساي فرهنگ است. گذرا به تاريخ مدارس جديد و تأسيس 5 مدرسه ملي و 3 دبستان دخترانه اشاره مي‌شود. تاريخچه تأسيس تربيت بدني، پيش آهنگي، و زندگينامه برخي روساي فرهنگ، دبيران و مديران مدارس از مطالب ديگر است. سپس مسيح ذبيحي، گذرا ما را با شهر گرگان، آشنا خواهد کرد. در پايان، آماري از دبستان‌ها، دبيرستان‌ها و نوآموزان مؤسسات فرهنگي و نيز آموزشگاه‌هاي اکابر آمده است. اين کتاب، نخستين کتاب چاپ شده درباره‌ي تاريخ آموزش و پرورش گرگان بود.

3- راهنماي آثار باستاني گرگان و دشت

آن به کوشش اداره فرهنگ و هنر گرگان و دشت به چاپ رسيد.

4- نشريه آب در حومه گرگان و دشت

آن به کوشش سيد نصرالله نقوي، يدالله فدايي و رقيه چمني گردآوري شد و در سال 1351 از سوي اداره اطلاعات به چاپ رسيد.

پژوهشگر