محمد اسماعيل اسدي- هفدهم ژوئن 2026 (27 خرداد 1405) هر سال به عنوان «روز جهاني مبارزه با بيابان‌زايي و خشکسالي» گرامي داشته مي‌شود؛ روزي که فرصتي ارزشمند براي بازانديشي در شيوه بهره‌برداري از منابع طبيعي و توجه به سرنوشت سرزمين‌هايي است که در معرض تخريب، خشکسالي و کاهش توان توليد قرار دارند. بيابان‌زايي در کنوانسيون مقابله با بيابان‌زايي سازمان ملل متحد (UNCCD) به عنوان «تخريب زمين در مناطق خشک، نيمه‌خشک و خشک نيمه‌مرطوب در اثر تغييرات اقليمي و فعاليت‌هاي انساني» تعريف شده است. امروزه بيابان‌زايي در کنار تغيير اقليم و کاهش تنوع زيستي، يکي از سه چالش بزرگ زيست‌محيطي قرن بيست و يکم محسوب مي‌شود و تهديدي جدي براي امنيت غذايي، منابع آب و پايداري جوامع انساني به شمار مي‌رود. براساس گزارش‌هاي بين‌المللي، سالانه حدود 12 ميليون هکتار از اراضي کشاورزي، جنگل‌ها و مراتع جهان در اثر تخريب خاک، کاهش پوشش گياهي و کمبود رطوبت از چرخه توليد خارج مي‌شوند. اين روند عمدتاً در مناطق خشک و نيمه‌خشک جهان رخ مي‌دهد؛ مناطقي که حدود يک ميليارد نفر از جمعيت زمين در آن زندگي مي‌کنند. کشور ما ايران نيز به دليل قرار گرفتن در کمربند خشک جهان، از آسيب‌پذيرترين کشورها در برابر بيابان‌زايي است. بيش از 80 درصد مساحت کشور در اقليم خشک و نيمه‌خشک قرار دارد و کاهش بارندگي، برداشت بي‌رويه از منابع آب زيرزميني، چراي مفرط دام، تغيير کاربري اراضي، تخريب جنگل‌ها و مراتع و توسعه نامتوازن شهري از مهم‌ترين عوامل تشديدکننده اين پديده به شمار مي‌روند.

شعار جهاني 2026؛ مراتع را بشناسيم، احترام بگذاريم و احيا کنيم. مراسم جهاني روز مبارزه با بيابان‌زايي و خشکسالي در سال 2026 به ميزباني کنيا برگزار مي‌شود و شعار امسال «مراتع؛ شناسايي، احترام و احيا» انتخاب شده است. مراتع بيش از نيمي از سطح خشکي‌هاي زمين را پوشش مي‌دهند و نقش اساسي در ذخيره کربن، تنظيم چرخه آب، حفظ تنوع زيستي، توليد غذا و افزايش تاب‌آوري در برابر تغيير اقليم دارند. با اين حال، بسياري از مراتع جهان در معرض تخريب قرار گرفته‌اند و ادامه اين روند مي‌تواند امنيت غذايي و معيشت ميليون‌ها نفر را با خطر جدي مواجه سازد.

مراتع گلستان؛ پشتوانه امنيت غذايي و محيط زيست

استان گلستان با برخورداري از حدود 862 هزار هکتار مرتع، يکي از مهم‌ترين استان‌هاي مرتعي کشور محسوب مي‌شود. اين مراتع علاوه بر تأمين خوراک دام و حمايت از معيشت هزاران خانوار روستايي و عشايري، نقش بسيار مهمي در جلوگيري از فرسايش خاک، کنترل ريزگردها، تغذيه سفره‌هاي آب زيرزميني، حفظ تنوع زيستي و تعديل شرايط اقليمي دارند.

در بخش‌هاي شمالي استان، به‌ويژه شهرستان گنبدکاووس، شرايط اقليمي خشک و نيمه‌خشک موجب شده است که بيش از 306 هزار هکتار از مراتع در معرض بياباني شدن قرار گيرند و بخشي از اين اراضي به کانون‌هاي بحراني گرد و غبار تبديل شوند.

کاهش بارندگي، افزايش دما، توزيع نامناسب نزولات جوي و فشار بيش از ظرفيت بر مراتع، زنگ خطري جدي براي آينده اين سرمايه‌هاي طبيعي است. در چنين شرايطي، حفظ پوشش گياهي مراتع مي‌تواند از فرسايش خاک جلوگيري کرده، نفوذ آب باران به خاک را افزايش دهد و خسارات ناشي از سيلاب و خشکسالي را کاهش دهد.

راهکارهاي سازگار با طبيعت براي استان گلستان:

براي مقابله با روند بيابان‌زايي و افزايش تاب‌آوري اکوسيستم‌هاي گلستان، اجراي راهکارهاي زير ضروري به نظر مي‌رسد:

*توسعه کشاورزي حفاظتي شامل حداقل خاک‌ورزي، حفظ بقاياي گياهي و تناوب زراعي

*احياي مراتع تخريب‌شده با مشارکت جوامع محلي و بهره‌برداران

*توسعه کشت گياهان دارويي بومي و کم‌آب‌بر در اراضي کم‌بازده

*مديريت اصولي چراي دام متناسب با ظرفيت مرتع

*اجراي طرح‌هاي آبخيزداري و آبخوانداري براي افزايش نفوذ آب و کاهش رواناب

*گسترش کمربندهاي حفاظتي سبز و بادشکن‌هاي زنده در مناطق مستعد فرسايش بادي

*استفاده از سامانه‌هاي نوين آبياري و افزايش بهره‌وري مصرف آب در بخش کشاورزي

*جلوگيري از تغيير کاربري اراضي کشاورزي و مرتعي

*تقويت آموزش‌هاي زيست‌محيطي در مدارس، دانشگاه‌ها و رسانه‌هاي محلي

*حمايت از مشارکت مردم، دهياران، تشکل‌هاي مردمي و بهره‌برداران در حفاظت از منابع طبيعي.

سخن پاياني:

بيابان‌زايي صرفاً يک مسئله محيط‌زيستي نيست؛ بلکه تهديدي براي امنيت غذايي، اقتصاد روستايي، منابع آب و رفاه نسل‌هاي آينده است. مراتع گلستان سرمايه‌اي ملي و ميراثي ارزشمند براي فرزندان اين سرزمين هستند. حفاظت از اين سرمايه‌ها تنها با مشارکت مردم، بهره‌برداران، دانشگاه‌ها، نهادهاي اجرايي و سياست‌گذاران امکان‌پذير خواهد بود.

امروز بيش از هر زمان ديگري نيازمند آن هستيم که خاک را زنده نگه داريم، آب را پاس بداريم و با تکيه بر اصول کشاورزي پايدار و حفاظتي و مديريت علمي منابع طبيعي، آينده‌اي سبزتر و تاب‌آورتر براي گلستان و ايران رقم بزنيم.

خاک سالم، آب پايدار و مرتع پويا؛ سه رکن آينده‌اي امن براي نسل‌هاي فردا.

پژوهشگر ارشد آب، خاک و کشاورزي پايدار