مهران موذني

در گستره‌ي پهناور موسيقي نواحي ايران، هنرمنداني بوده‌اند که فعاليت آنان تنها به اجراي موسيقي محدود نمي‌شود؛ بلکه با پژوهش، آموزش، مستندسازي و پاسداري از ميراث فرهنگي، نقش بسزايي در حفظ هويت موسيقايي سرزمين خود ايفا کرده و چون ستارگاني بر آسمان تيره هستي،‌ روشنايي‌بخش بوده‌اند. محمدرضا برزگر، متخلص به «غريب» از جمله اين افراد تأثيرگذار است که بيش از 3 دهه از عمر خود را وقف حفظ، احيا، آموزش و معرفي موسيقي اصيل کتولي کرده است. او هم‌اکنون نه‌تنها به عنوان نوازنده‌اي برجسته و صاحب‌سبک در حوزه دوتار کتولي شناخته مي‌شود، بلکه به عنوان پژوهشگر، مدرس، مؤلف، آهنگساز و فعال فرهنگي، جايگاه ويژه‌اي در ميان هنرمندان موسيقي نواحي ايران دارد.

آغاز فعاليت‌هاي هنري

محمدرضا برزگر، 18 بهمن 1354 در شهرستان علي‌آبادکتول چشم به جهان گشود. او از همان سال‌هاي نوجواني با نغمه‌ها و آواهاي بومي منطقه خود انس گرفت و در سال 1368 وارد عرصه موسيقي شد. علاقه عميق به فرهنگ بومي و احساس مسئوليت نسبت به حفظ ميراث موسيقايي منطقه کتول، مسير زندگي هنري او را مشخص کرد. مسيري که طي بيش از سه دهه فعاليت مستمر، به دستاوردهاي ارزشمند و قابل توجهي انجاميده است. ساز تخصصي محمدرضا برزگر، دوتار کتولي است. سازي که در فرهنگ موسيقايي شمال ايران، به‌ويژه در منطقه کتول، جايگاهي ويژه دارد و روايتگر تاريخ، آيين‌ها، باورها و احساسات مردم اين سرزمين است. او فراگيري اين ساز را نزد استادان برجسته‌اي همچون سيداحمد حسيني و جواد معززي آغاز کرد و با بهره‌گيري از آموزه‌هاي آنان، توانست شيوه‌هاي اصيل نوازندگي دوتار کتولي را فراگيرد و به نسل‌هاي بعد منتقل کند. در کنار آموزش دوتار، وي از محضر استادان نامدار ساز و آواز منطقه کتول نيز بهره برد. زنده‌ياد علي‌اصغر اسلاني کتولي (اکبر کتول)، زنده‌ياد قربانعلي اسلاني کتولي، زنده‌ياد حاج مهدي ملک حسيني، زنده‌ياد عيسي فيوج، زنده‌ياد حاج علي حسين قنبري تاويري، حاج موسي ملک حسيني، علي‌اکبر اسلاني کتولي، حاج درويشعلي خسروي کتولي، سيدمجتبي حسيني و احمد نظري از جمله استاداني هستند که در شکل‌گيري شخصيت هنري و پژوهشي او نقش مهمي را ايفا کرده‌اند. اين ارتباط مستقيم با نسل پيشکسوت موسيقي کتول، امکان دسترسي به گنجينه‌اي از دانش شفاهي و تجربيات ارزشمند را براي او فراهم ساخت.

کارنامه پژوهشي

يکي از مهم‌ترين ابعاد فعاليت‌هاي هنري محمدرضا برزگر، پژوهش در زمينه موسيقي کتولي است. تلاش‌هاي وي به ثبت و مستندسازي بسياري از ابعاد موسيقيايي موسيقي کتولي منجر شد. ثمره اين تلاش‌ها انتشار چندين اثر مکتوب ارزشمند است. نخستين اثر مهم او کتاب «اُرشِم؛ سيري در موسيقي مقامي کتولي» است که در سال 1387 منتشر شد و از جمله منابع تخصصي درباره موسيقي مقامي کتول به شمار مي‌رود. در ادامه اين مسير، کتاب «نغمه‌هاي کتولي» در سال 1396 منتشر شد. اين اثر حاصل سال‌ها گردآوري اشعار آوازي منطقه کتول است و مجموعه‌اي ارزشمند از ادبيات شفاهي و ترانه‌هاي محلي را در اختيار پژوهشگران قرار مي‌دهد. سپس در سال 1403 کتاب «فرهنگنامه موسيقي کتولي» منتشر شد؛ اهميت اين اثر به حدي بود که در چهلمين جشنواره بين‌المللي موسيقي فجر موفق به کسب جايزه باربد در بخش کتاب شد. جديدترين اثر پژوهشي او نيز کتاب «زنانه مقام؛ موسيقي بانوان کتول» است که در سال 1404 منتشر شد که در باب موسيقي بانوان کتول است. همکاري‌هاي علمي و پژوهشي وي نيز گسترده و قابل توجه است. همکاري با استاد محمدرضا درويشي در تدوين جلدهاي سوم و چهارم دايره‌المعارف سازهاي ايران، همکاري با قادر شهسواري در کتاب «آواي ققنوس»، ارائه مقالات تخصصي در فصلنامه مطالعات فرهنگي ميرداماد و مشارکت در مجموعه «پژوهش‌هايي درباره کرانه‌هاي درياي کاسپين» از جمله فعاليت‌هاي پژوهشي او به شمار مي‌آيد.

کارنامه هنري

فعاليت‌هاي هنري محمدرضا برزگر تنها به پژوهش محدود نشده است. او در حوزه آهنگسازي نيز آثار متعددي خلق کرده است. آلبوم «خاک ايران» که در سال 1396 با صداي حسين طاهري بسطامي منتشر شد. از ديگر آثار او مي‌توان به قطعات باکلام «سيماگل»، «شالي وجين»، «بزن دستي به آتيش»، «فصل باهاره»، «شيرينم»، «کتولي با وفائه»، «خدا ميروانه»، «دل غم بئيتِه» و «يا محمد (ص)» اشاره کرد. همچنين قطعات بي‌کلام «ماتّو»، «سماع سما» و «گريه باران» از جمله آثار شاخص او در حوزه موسيقي سازي محسوب مي‌شوند. انتشار آلبوم تک‌نوازي دوتار کتولي با عنوان «غريب» در سال 1404 نيز گامي مهم در معرفي توانايي‌هاي نوازندگي او به شمار مي‌آيد.

برزگر همچنين مؤسس و سرپرست گروه موسيقي «نجواي کتول» است؛ گروهي که با هدف حفظ، احيا و معرفي موسيقي اصيل منطقه کتول شکل گرفته و طي سال‌هاي فعاليت خود در جشنواره‌ها و رويدادهاي مختلف ملي و بين‌المللي حضور موفقي داشته است. اين گروه سهم مهمي در معرفي موسيقي کتولي به مخاطبان سراسر کشور داشته است. وي همچنين در حوزه موسيقي فيلم نيز حضور داشته است. تکنوازي دوتار در موسيقي متن فيلم سينمايي «ستاره قطبي» در سال 1388 و همکاري در موسيقي فيلم مستند «گلستانم آرزوست» در سال 1398 نمونه‌هايي از فعاليت‌هاي او در اين عرصه هستند. وي همچنين سابقه اجراهاي زيادي را در مراسمات گوناگوني دارد. حضور در هفده دوره جشنواره بين‌المللي فرهنگ اقوام ايران‌زمين، اجرا در جشنواره‌هاي بين‌المللي موسيقي فجر، آيين ثبت جهاني نوروز زير نظر يونسکو، آيين ثبت جهاني برج قابوس، فرهنگسراي نياوران، برج آزادي، برج ميلاد، کاخ موزه گلستان، کاخ سعدآباد، جشنواره‌هاي امام رضا(ع)، همايش دوتار نوازان ايران، جشنواره ثبت جهاني جنگل‌هاي هيرکاني و ده‌ها رويداد ملي و بين‌المللي ديگر، تنها بخشي از فعاليت‌هاي اجرايي او را شامل مي‌شود.

کارنامه آموزشي

محمدرضا برزگر در عرصه آموزش نيز حضوري فعال و مؤثر دارد. دريافت گواهي‌نامه صلاحيت تدريس دوتار کتولي از خانه موسيقي ايران، تأييدي بر جايگاه آموزشي اوست. علاوه بر اين، وي داراي گواهي‌نامه‌هاي تخصصي در زمينه نوازندگي ساز ايراني، همنوازي، آواز گروهي، هماهنگي عمومي موسيقي، سرايش و تقويت شنوايي از معاونت امور هنري وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي است. همچنين دوره تخصصي «صدا، موسيقي و فلسفه» را زير نظر دکتر حميدرضا اردلان در خانه موسيقي ايران گذرانده است.

کارنامه داوري

جايگاه حرفه‌اي و تخصصي محمدرضا برزگر سبب شده است تا در سال‌هاي اخير به عنوان داور بسياري از جشنواره‌هاي معتبر موسيقي کشور انتخاب شود. داوري جشنواره‌هاي موسيقي آموزش و پرورش، جشنواره نوازندگان جوان استان گلستان، جشنواره ملي آواها و نواهاي محلي و چندين دوره جشنواره ملي موسيقي جوان از جمله مسئوليت‌هاي او در اين حوزه است. همچنين او به عنوان داور انجمن موسيقي ايران در بخش موسيقي کتول فعاليت مي‌کند و نقش مهمي در ارزيابي و هدايت نسل جديد هنرمندان اين عرصه دارد.

ديگر افتخارات

او علاوه بر فعاليت‌هاي هنري و آموزشي، در حوزه صيانت از ميراث ناملموس نيز حضوري فعال داشته است. پيگيري پرونده ثبت ملي نوروزخواني قوم کتول، بيدخواني قوم کتول و همچنين ثبت ميراث هنري استاد حاج مهدي ملک حسيني در شوراي عالي ثبت ميراث ناملموس کشور از جمله اقدامات ارزشمند او در اين زمينه است. يکي ديگر از افتخارات مهم برزگر، دريافت نشان درجه دو هنري از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي است. اين نشان که از معتبرترين عناوين هنري کشور محسوب مي‌شود، بيانگر سال‌ها تلاش، تجربه و تأثيرگذاري او در عرصه موسيقي نواحي ايران است. افتخارات و عناوين کسب‌شده توسط محمدرضا برزگر نيز بيانگر جايگاه برجسته او در موسيقي نواحي ايران است. از عنوان نوازنده برتر دوتار کتولي در نخستين جشنواره موسيقي مقامي کتولي گرفته تا برگزيده جشنواره‌هاي ملي موسيقي نواحي ايران، جشنواره‌هاي بين‌المللي موسيقي فجر، جشنواره‌هاي رضوي، سوگواره‌هاي عاشورايي و جشنواره موسيقي اقوام ايراني، همگي نشان‌دهنده استمرار موفقيت و کيفيت فعاليت‌هاي او هستند.

امروزه محمدرضا برزگر را مي‌توان يکي از مهم‌ترين چهره‌هاي معاصر موسيقي کتولي دانست؛ هنرمندي که در چهار حوزه اجرا، آموزش، پژوهش و صيانت از ميراث فرهنگي فعاليتي مؤثر و ماندگار داشته است. تلاش‌هاي او نه تنها به حفظ و ثبت بخش مهمي از موسيقي منطقه کتول انجاميده، بلکه موجب معرفي اين ميراث ارزشمند به مخاطبان ملي و بين‌المللي شده است. نام «غريب» امروز براي دوستداران موسيقي نواحي ايران يادآور هنرمندي است که با عشق، تعهد و پشتکار، عمر خود را وقف پاسداري از يکي از اصيل‌ترين گنجينه‌هاي فرهنگي ايران کرده است. هنرمندي که در عصر ابتذال و انحطاط هنر آنچنان که بايد ديده نشده و همچون تخلصش در وطن خويش غريب مانده است. اميد مي‌رود که شرايط براي فعاليت هرچه بيش‌تر چنين هنرمنداني هرچه بيش‌تر از پيش فراهم شود.