علي کيان

هر ساله پس از پايان فصل برداشت، در برخي مناطق کشاورزي شاهد صحنه‌اي تکراري و نگران‌کننده هستيم؛ آتش زدن بقاياي گياهي مزارع با اين تصور که زمين براي کشت بعدي سريع‌تر آماده مي‌شود. اگرچه اين روش در نگاه نخست ساده، کم‌هزينه و سريع به نظر مي‌رسد، اما در واقع يکي از مخرب‌ترين رفتارها عليه منابع طبيعي، حاصلخيزي خاک و سلامت عمومي جامعه است. بقاياي گياهي، زباله يا مواد زائد نيستند، بلکه بخشي از چرخه طبيعي حيات خاک به شمار مي‌روند. اين بقايا با تجزيه شدن، مواد آلي، عناصر غذايي و ريزمغذي‌هاي ارزشمند را به خاک بازمي‌گردانند، ظرفيت نگهداري آب را افزايش مي‌دهند، فعاليت ميکروارگانيسم‌هاي مفيد را تقويت مي‌کنند و از فرسايش بادي و آبي جلوگيري به عمل مي‌آورند. هنگامي که اين بقايا در آتش مي‌سوزند، بخش مهمي از سرمايه طبيعي مزرعه در مدت چند دقيقه از بين مي‌رود؛ سرمايه‌اي که براي جايگزيني آن بايد هزينه‌هاي سنگيني صرف خريد کودهاي شيميايي و اصلاح‌کننده‌هاي خاک شود. از سوي ديگر، دود ناشي از سوزاندن بقاياي گياهي تنها به مزرعه محدود نمي‌شود. اين دود حاوي ذرات معلق و گازهاي آلاينده‌اي است که کيفيت هوا را کاهش داده، سلامت کشاورزان، روستاييان و ساکنان مناطق اطراف را تهديد مي‌کند. افزايش بيماري‌هاي تنفسي، کاهش ديد در جاده‌ها و حتي احتمال بروز تصادفات از جمله پيامدهاي اين اقدام است. همچنين آتش ممکن است از کنترل خارج شده و به باغ‌ها، مراتع، جنگل‌ها، تأسيسات و حتي خانه‌هاي روستايي سرايت کند و خسارت‌هاي جبران‌ناپذيري به بار آورد. از منظر اقتصادي نيز سوزاندن بقايا تصميمي غيراقتصادي است. خاکي که مواد آلي خود را از دست مي‌دهد، در سال‌هاي بعد به کود و آب بيشتري نياز خواهد داشت و در نهايت عملکرد و کيفيت محصول کاهش مي‌يابد. به بيان ديگر، کشاورزي که براي صرفه‌جويي در زمان بقاياي گياهي را مي‌سوزاند، در آينده هزينه بيشتري براي حفظ بهره‌وري زمين خود پرداخت خواهد کرد. در سال‌هاي اخير، کشاورزي نوين بر مديريت اصولي بقاياي گياهي تأکيد دارد. خرد کردن بقايا و بازگرداندن آن‌ها به خاک، توليد کمپوست، استفاده به‌عنوان خوراک دام در موارد مناسب يا بهره‌گيري در توليد کود آلي، همگي روش‌هايي هستند که ضمن حفظ محيط‌زيست، ارزش اقتصادي اين بقايا را نيز افزايش مي‌دهند. اين رويکردها علاوه بر کاهش هزينه‌هاي توليد، پايداري منابع خاک و آب را براي نسل‌هاي آينده تضمين مي‌کنند. قانون نيز در اين زمينه موضع روشني دارد. بر اساس ماده 20 قانون هواي پاک، آتش زدن بقاياي گياهي ممنوع بوده و تخلف از آن جرم محسوب مي‌شود. اين ممنوعيت صرفاً يک الزام قانوني نيست، بلکه پاسخي به واقعيت‌هاي علمي و ضرورت حفاظت از منابع طبيعي و سلامت عمومي است. امروز بيش از هر زمان ديگري، امنيت غذايي کشور به سلامت خاک وابسته است و سلامت خاک نيز در گرو رفتار مسئولانه بهره‌برداران آن است. کشاورزان همواره مهم‌ترين حافظان سرزمين بوده‌اند و بي‌ترديد با افزايش آگاهي، استفاده از روش‌هاي علمي و پايبندي به قوانين، مي‌توانند نقش مؤثرتري در حفظ محيط‌زيست و توسعه کشاورزي پايدار ايفا کنند. آتش زدن بقاياي گياهي شايد چند دقيقه زمان آماده‌سازي زمين را کاهش دهد، اما آثار زيان‌بار آن مي‌تواند سال‌ها بر خاک، هوا، سلامت انسان و اقتصاد کشاورزي باقي بماند. حفظ بقاياي گياهي، در حقيقت حفظ سرمايه‌اي است که آينده کشاورزي و امنيت غذايي کشور به آن وابسته است.

فعال رسانه‌اي