به بهانه زادروز هنرمند گرگاني؛ ماندن در حافظه فرهنگي جامعه؛ بازخواني کارنامه تأليفي حجت‌الله شکيبا
یادداشت |
سيد حسن حسيني نژاد- هم‌زمان با زادروز حجت‌الله شکيبا، نقاش و عکاس نام‌آشناي گرگاني، کارنامه تأليفي و نقش آثار تصويري او در پيوند مخاطب امروز با ميراث ادبي ايران مورد بازخواني قرار گرفت و سليمه قزل، مدرس هنر با تأکيد بر اهميت انتشار آثار هنرمندان در قالب کتاب گفت: چنين کتاب‌هايي امکان مشاهده و مطالعه آثار را براي نسل‌هاي بعد فراهم مي‌کنند و به ماندگاري نام و کارنامه هنرمند در حافظه فرهنگي جامعه کمک مي‌کنند.به گزارش خبرگزاري کتاب ايران (ايبنا)- در تقويم فرهنگي شهر گرگان، بيست و هشتم مهرماه يادآور طلوع هنرمندي است که کارنامه سال‌ها هنرمندي‌اش نقطه عطف و ترسيم مرزي بين واقعيت و خيال و در پيوند ميان هنر نقاشي و عکاسي است.استاد «حجت‌الله شکيبا»، نقاش، مولف، عکاس و هنرمند نام‌آشنايي است که سال 1328 در کوچه‌پس‌کوچه‌هاي محله باغشاه گرگان چشم به جهان گشود و الفباي نور، سايه و رنگ را در تاريک‌خانه و عکاس‌خانه نامدار پدرش، زنده‌ياد ميرزا محمود، آموخت.مشقي عاشقانه از روتوش نگاتيوها و رنگ‌آميزي عکس‌ها که گويي درست در همان اَوان کودکي به رموز اوليه هنر نقاشي پي برد و سال‌ها بعد در محضر اساتيدي چون مقيمي تبريزي و غلامحسين نامي و سپس دانشکده هنرهاي زيباي دانشگاه تهران صيقل خورد و درنهايت به خلق مکتبي زيبا و اصيل و منحصربه‌فرد در هايپررئاليسم ايراني انجاميد. نام شکيبا اگرچه در حافظه تصويري ما با قاب‌هاي ماندگار سينماي زنده‌ياد علي حاتمي، کارگردان فقيد سينماي کشورمان- ز بازآفريني اعجاب‌انگيز تالار آينه کمال‌الملک تا سيماي مشهد قديم در هزاردستان و پُرتره ليلا حاتمي در فيلم دلشدگان- گره خورده است، اما ساحت هنري او تنها به پرده نقاشي و پرده نقره‌اي محدود نماند.او ازجمله نقاشان معاصري است که قلم‌مو و نبوغ بصري خود را در خدمت ميراث مکتوب و نشر فاخر ايران قرارداد و تأليف و نشر آثاري چون «نقش عکس در هنر ايران»، «ايراندخت» و «سلوک» در کنار خلق نقاشي‌هاي نفيس براي شاهکارهاي جاودان ادب پارسي همچون شاهنامه فردوسي، رباعيات خيام، مثنوي معنوي و ليلي و مجنون و ... جايگاه او را در قامت يک چهره شاخص صاحب تأليف و تصويرگر متون کهن تثبيت کرده است.به مناسبت فرارسيدن زادروز اين هنرمند و در گزارشي به سراغ جمعي صاحب‌نظران رفتيم تا کارنامه تأليفي و تأثير حضور تصويري شکيبا در بازار کتاب و پيوند نقاشي او با ادبيات کهن را به بوته بررسي و واکاوي بگذاريم که در ادامه ازنظر مخاطبان مي‌گذرد. سليمه قزل، دانش‌آموخته کارشناسي ارشد نقاشي، مدرس هنر و تصويرگر کتاب، با اشاره به اينکه شکيبا ازجمله هنرمنداني است که آثارش به شکل کتاب‌هاي نفيس ادبي (مثل شاهنامه، خيام، مثنوي و…) منتشرشده است و تصويرگري‌هاي هايپررئاليستي و فيگوراتيو او روحي به کتاب‌آرايي مدرن ايران دميد و توانست مخاطب عمومي را با متون کهن مأنوس‌تر و جذب کند، گفت: به اعتقاد من، انتشار کتاب‌هايي که به آثار يک هنرمند اختصاص دارند، ازنظر ثبت و مستندسازي تاريخ هنر اهميت زيادي دارد. وي افزود: چنين کتاب‌هايي امکان مشاهده و مطالعه آثار را براي نسل‌هاي بعد فراهم مي‌کنند و به ماندگاري نام و کارنامه هنرمند در حافظه فرهنگي جامعه کمک مي‌کنند. قزل ادامه داد: شکيبا با رويکردي واقع‌گرايانه و رمانتيک به سراغ مفاخر ادبي رفت و معتقدم انتشار آثار در قالب کتاب، تجربه بصري مخاطب را گسترش مي‌دهد و امکان مواجهه با هنر را از فضاي محدود گالري فراتر مي‌برد. سليمه قزل ادامه داد: يکي از جنبه‌هاي جالب زندگي هنري شکيبا، آشنايي او با عکاسي از دوران کودکي و حضور در فضاي عکاس‌خانه پدرش است. به نظرم، اين تجربه مي‌تواند در شناخت زمينه‌هاي شکل‌گيري نگاه تصويري او اهميت داشته باشد. وي در بخش ديگري از سخنانش با اشاره به اينکه شکيبا علاوه بر خلق نقاشي و تصوير، در کتابي چون «نقش عکس در هنر ايران» پيوند تجربه زيسته او از عکاسي سنتي پدرش تا نقاشي مدرن، را به‌عنوان يک اثر تحقيقي بين‌رشته‌اي و يک منبع مهم در مطالعات هنر تبديل کرده است، عنوان کرد: عکاسي و نقاشي، باوجود تفاوت‌هايشان، در طول تاريخ هنر بر يکديگر تأثير گذاشته‌اند. سليمه قزل افزود: تجربه عکاسي مي‌تواند در درک نور، ترکيب‌بندي، جزئيات و نحوه مواجهه با واقعيت نقش داشته باشد و اين عناصر در شکل‌گيري زبان تصويري يک نقاش نيز مؤثر باشند.
يکي از آثار معروف حجت الله شکيبا
وي در پخش ديگري از سخنانش خاطرنشان کرد: جا دارد اشاره‌کنم که اجراي دقيق و واقع‌گرايانه يک تصوير مي‌تواند تحسين‌برانگيز باشد، اما براي ارزيابي جايگاه هنري آن، لازم است ببينيم اثر تا چه اندازه از امکانات نقاشي براي ايجاد معنا، برانگيختن تخيل و گشودن مسيرهاي تازه براي ديدن استفاده مي‌کند. سليمه قزل ادامه داد: از سوي ديگر، يکي از جنبه‌هاي قابل‌توجه زندگي هنري استاد شکيبا براي من، شکل دادن به مسير حرفه‌اي خود از گرگان، شهري دور از تمرکز اصلي فعاليت‌هاي هنري تهران و راه يافتن به گالري سيحون و عرضه آثار در فضاي حرفه‌اي هنر است. وي افزود: اين موضوع، به‌ويژه با توجه به تفاوت امکانات و فرصت‌هاي هنرمندان در شهرهاي کوچک‌تر، شايسته توجه است و ساختن يک مسير حرفه‌اي و يافتن امکان عرضه و فروش آثار، بدون پيگيري و استمرار در کار هنري آسان نيست. سليمه قزل همچنين گفت: در مواجهه شخصي من با برخي از نقاشي‌هاي شکيبا، مهارت اجرايي و توجه به جزئيات قابل‌مشاهده است؛ اما در بعضي از آن‌ها، رابطه ميان عناصر تاريخي و پيکره‌هاي انساني براي من به معنايي فراتر از بازنمايي ظاهري نمي‌رسد که اين برداشت، طبيعتاً ناظر بر تجربه و دريافت شخصي من از آثاري است که ديده‌ام؛ تجربه‌اي که در کنار توجه به توانايي‌هاي اجرايي هنرمند، مرا به اين پرسش مي‌رساند که يک اثر نقاشي تا چه اندازه مي‌تواند فراتر از بازنمايي موضوع، به تجربه‌اي معنادار و تأثيرگذار براي مخاطب تبديل شود.