سيد محسن حسيني(برساووش)

بارندگي شديد در تاريخ هاي 18 و 19 مهر 1405 در استان گلستان، بويژه در جنوب شرقي استان که باعث فوت دو تن از هموطنان و ايراد خسارات فراوان گرديد، انگيزه اي شد تا درباره لزوم بازگشت به برنامه جامع مديريت سيل استان گلستان چند نکته را يادآوري کنم. بارندگي در مناطق مختلف، بويژه در جنوب شرق استان ظرف 2 روز اتفاق افتاد که اغلب آن در روز 18 و مقدار کمتري در تاريخ 19 مهر به وقوع پيوست. در بين 112 ايستگاه باران سنجي اداره کل هواشناسي استان گلستان، حداکثر بارش در ايستگاه روستاي قلعه قافه بالا از توابع شهرستان مينودشت به وقوع پيوست ( 147 ميليمتر در 18 مهر و 14 ميليمتر در 19 مهر). بر اساس بارش ثبت شده در 112 ايستگاه متعلق به اداره کل هواشناسي و 25 ايستگاه متعلق به شرکت آب منطقه‌اي استان، متوسط بارش استان در اين 2 روز ، 32 ميليمتر (معادل 7 درصد بارش نرمال کل سال در استان) بود، يعني تقريبا مي‌توان گفت سهم بارش 25 روز ، ظرف 2 يا 1 روز اتفاق افتاد. ايستگاههاي داراي بيشترين بارش از نظر تقسيم بندي شهرستاني، به شرح زير است: مينودشت در روستاي قلعه قافه بالا با 161 ميليمتر، راميان در روستاي پاقلعه با 145 ميليمتر، گاليکش در روستاي کيارام با 104 ميليمتر، علي آبادکتول در روستاي زرين گل با 100 ميليمتر، گرگان در روستاي جعفرآباد با 100 ميليمتر، آزادشهر در روستاي وطن با 66 ميليمتر، کلاله در شهرفراغي با 57 ميليمتر، کردکوي در روستاي درازنو با 50 ميليمتر، بندرگز در روستاي ليوان شرقي با 47 ميليمتر، آق قلا در شهر آق قلا با 43 ميليمتر، مراوه‌تپه در روستاي کريم ايشان با 41 ميليمتر، گميشان در شهر سيمين شهر با 35 ميليمتر، گنبدکاووس در روستاي آق آباد با 33 ميليمتر و ترکمن در شهر بندرترکمن با 32 ميليمتر. ناگفته نماند که از ابتداي مهر ماه سال جاري که سال آبي 1406-1405 آغاز شده است، بارش هاي شديدي به وقوع پيوسته که چند مقايسه در اين خصوص، نگاه بهتري در مديريت آن مي دهد. بارش از ابتدا تا 27 مهر 1405، به ميزان 73 ميليمتر بوده است، در حالي که بارش از ابتدا تا 25 مهر 1404 ، ميزان 34 ميليمتر و بارش از ابتدا تا 25 مهر طبق آمار درازمدت 36 ميليمتر اندازه گيري شده است. افزايش بارش مهر ماه سال جاري نسبت به مدت مشابه سال قبل 115 درصد و افزايش نسبت به مدت مشابه درازمدت 103 درصد بوده است و بر اساس گفته مديرکل مديريت بحران استانداري گلستان: چندين دوره بارندگي‌هاي شديد و جريان يافتن سيل در مهرماه باعث بروز 3500 ميليارد تومان خسارت به حوزه‌هاي مختلف زيرساختي استان به ويژه در مناطق شرقي شده است. عوامل وقوع سيل به دو بخش عوامل اصلي و عوامل تشديدکننده تقسيم مي شوند.

الف) عوامل اصلي وقوع سيل، دو پديده تحت عناوين شدت و مدت بارش هستند.

زماني که شدت بارش باران بيش از حد معمول باشد و يا بارش باران بيش از حد معمول تداوم يابد و يا هر دو پديده يادشده توأمان اتفاق بيفتد، امکان وقوع سيل بالا مي رود. در استان گلستان سيل ها معمولا به دو بخش بهاره و تابستانه تقسيم مي شوند.

در بارش هاي بهاره شدت بارش معمولا کم، ولي مدت زمان بارش طولاني است و گاهاً با ذوب برف نيز همراه مي شود و بارش‌هاي تابستانه عليرغم مدت کم ، ولي به دليل شدت زياد، خسارات بيشتري به بار مي آورند که سيل‌هاي اين دو روز را مي توان در زمره سيل‌هاي تابستانه محسوب کرد.

ب) عوامل تشديد کننده سيل عبارتند از: ساختار زمين شناسي، نوع خاک، جهت شيب، مقدار شيب و طول شيب هر حوضه آبريز، کاهش پوشش گياهي، تغيير نامناسب کاربري اراضي در بالادست، فقدان يا نقص سيستم پايش و هشدار سيل، کاهش سطح مقطع رودخانه ها، حمل درخت و رسوبات توسط سيل، سازه ها و پل هاي احداثي روي رودخانه ها بويژه اگر غير اصولي ساخته شده باشند، هرگونه تجاوز به بستر و حريم رودخانه ها و ...

در سال هاي اخير به دلايل اقليمي وقوع سيل در جهان افزايش يافته است و استان گلستان نيز از اين قاعده مستثني نيست.

مقصود از ذکر مطالب فوق، يادآوري برنامه  جامع مديريت سيل استان گلستان و تأکيد بر بازگشت به آن است. تهيه برنامه  جامع مديريت سيل استان گلستان پس از وقوع سيل بزرگ سال 1380 در دستور کار کارگروه سيل استان قرار گرفت و با استفاده از پيشينه مطالعات و اجرا و همفکري گروههاي مختلف کارشناسي تهيه و در سال 1385 به تصويب کارگروه تخصصي سيل استان و سپس شوراي مديريت بحران استان رسيد.  در اين برنامه جامع وظايف همه دستگاه هاي اجرايي مرتبط با سيل در نظر گرفته شده و اين برنامه با 5 مولفه تدوين گرديده است که از جمله مي توان به: مديريت حوضه هاي آبريز، کنترل فيزيکي سيل، آمادگي در مقابل سيل، مديريت سيلابدشت و مديريت بحران و مقابله با سيل اشاره نمود.

1- مولفه مديريت حوضه هاي آبريز(آبخيز) که مطالعه و اجراي طرحهاي آبخيزداري عمده ترين زيرمجموعه هاي اين مولفه است.

2- مولفه کنترل فيزيکي سيل، شامل مهندسي رودخانه و ساخت سدها که ذيلا پيرامون آن توضيحاتي ارائه مي شود:

 2- 1- مطالعه و اجراي طرحهاي مهندسي رودخانه شامل 8 پروژه: نقشه برداري، تعيين حد بستر و حريم، علامت گذاري حد نهايي بستر، اطلاع رساني و آموزش عمومي، اخذ سند رودخانه ها، گشت هاي حفاظتي از رودخانه ها، لايروبي واصلاح مسير رودخانه ها، ديواره سازي و تثبيت بستر رودخانه ها از زيرمجموعه هاي مولفه کنترل فيزيکي سيل است.

 2-2- با ساخت سدهاي مخزني و تاخيري مي توان به کنترل سيلاب کمک شاياني کرد. لذا سدسازي نيز از زيرمجموعه هاي مهم مولفه کنترل فيزيکي سيل است.

3- در مولفه آمادگي در برابر سيل مي توان به سيستمهاي هشدار سيل، انجام مانورهاي مرتبط با تخليه و جابجايي مردم در زمان سيل، تعيين نقاط امن و آموزش همگاني اشاره کرد.

4- در مولفه مديريت سيلابدشت نيز ، مواردي مانند بيمه سيل و مديريت ريسک در کاربري اراضي مورد برنامه ريزي قرار مي گيرند.

 5- مولفه مديريت بحران و مقابله با سيل نيز مجموعه اقداماتي است که در زمان بحران مي بايست مورد عمل دستگاههاي مرتبط و مردم قرار گيرد.   نظر به اين که برنامه جامع مديريت سيل استان گلستان با جزئياتي همچون اعتبار مورد نياز و زمان بندي اجرا ، در سال 1385 به تصويب رسيده است، با گذشت حدود 20 سال از تدوين آن، عليرغم اجرايي شدن بخش‌هايي از برخي از مولفه هاي اين برنامه جامع توسط دستگاههاي اجرايي، بنظر مي رسد لازم است ضمن توجه بيشتر و بازگشت به اين برنامه توسط مديران اصلي استان و مديران بخشي کشور و استان و تامين مناسبتر اعتبارات، هر گونه اعتبار مرتبط با موضوع سيل، در قالب  برنامه جامع مديريت سيل استان گلستان هزينه شود.

کارشناس مسائل آب