عيسي زندي- شناسنامه‌دار شدن محصولات کشاورزي در گلستان سال‌هاست در حد يک مطالبه و وعده مطرح است؛ اما تازه‌ترين گزارش‌ها نشان مي‌دهد حتي در سطح ملي نيز اين طرح پس از سال‌ها تاخير، هنوز در مسير استقرار قرار دارد. گلستان را نمي‌توان با ظرفيت‌هاي کشاورزي‌اش شناخت، اما از مسئله‌اي به اين اهميت چشم پوشيد. استاني که بخش مهمي از هويت اقتصادي آن با کشاورزي گره خورده، چرا هنوز نتوانسته است شناسنامه‌دار شدن محصولات کشاورزي را به مطالبه‌اي عملياتي، فراگير و قابل سنجش تبديل کند؟ سال‌هاست از ضرورت ساماندهي توليد، ارتقاي کيفيت، توليد محصول سالم و حمايت از کشاورزان سخن گفته مي‌شود؛ اما ميان آنچه در جلسات و سخنراني‌ها مطرح مي‌شود و آنچه بايد اتفاق بيفتد، فاصله‌اي جدي وجود دارد. آنچه اهميت دارد فقدان يک نظام شفاف و قابل اتکا براي شناسايي محصول، محل توليد، توليدکننده، شيوه کشت و مسير حرکت آن از مزرعه تا بازار است. وقتي چنين اطلاعاتي به‌صورت منسجم ثبت و قابل پيگيري نباشد، نه مصرف‌کننده شناخت دقيقي از محصولي که مي‌خرد دارد، نه نهادهاي نظارتي مي‌توانند با سرعت و دقت کافي منشا تخلف يا آلودگي احتمالي را شناسايي کنند و نه کشاورز  مي‌تواند تفاوت محصول خود را با محصولي که بدون رعايت ضوابط توليد شده، به بازار ثابت کند. بررسي گزارش‌هاي منتشرشده تا 29 مهر 1405 نشان مي‌دهد که طرح شناسنامه‌دار کردن محصولات کشاورزي در سطح ملي وارد مرحله اجرايي شده است؛ هرچند اين به معناي تکميل آن نيست. مطابق گزارش خبرگزاري تسنيم در 28 مهر 1405، شمار شناسنامه‌هاي واحدهاي توليدي ثبت‌شده در سامانه جامع يکتا از 300 هزار مورد گذشته و صدور شناسنامه محصول داراي کد دوبعدي يا QR که در تيرماه تنها 11 مورد بود، در مهرماه به حدود هفت هزار مورد رسيده است. اين آمار از آغاز حرکت اجرايي حکايت دارد، اما به‌خودي‌خود نشان نمي‌دهد چه سهمي از کل توليد کشور يا هر استان زير پوشش قرار گرفته است. خبرگزاري تسنيم در گزارش خود به اين آمار وزارت جهاد کشاورزي استناد کرده است.همچنين در گزارشي که خانه ملت در چهارم شهريور 1405 منتشر کرد، رئيس کميته ايمني غذايي و حفظ نباتات کميسيون کشاورزي مجلس صريحا اعلام کرده که روند اجراي طرح هنوز در مراحل ابتدايي است، هماهنگي ميان برخي دستگاه‌هاي مسئول کامل نيست و شناسنامه‌هاي اوليه واحدهاي توليدي، باغ‌ها و اراضي صادر شده‌اند؛ اما صدور شناسنامه محصول به معناي تکميل فرآيند آناليز، دسته‌بندي و برچسب‌گذاري همه محصولات نيست. اين تفاوت، مهم است به اين معني که ثبت مشخصات يک واحد توليدي با شناسنامه‌دار شدن محصولي که از آن واحد برداشت مي‌شود، يکسان نيست. ممکن است مزرعه‌اي در سامانه ثبت شده باشد، اما محصول آن هنوز اطلاعات کامل و قابل رهگيري نداشته باشد. بنابراين، شمار شناسنامه‌هاي مزارع يا واحدهاي توليدي را نبايد به‌جاي تعداد محصولات شناسنامه‌دارشده يا ميزان پوشش واقعي طرح اعلام کرد. در جست‌وجوي گزارش‌هاي منتشرشده و قابل دسترس، آمار رسمي و به‌روز و قابل راستي‌آزمايي درباره تعداد شناسنامه‌هاي محصول صادرشده در استان گلستان، سهم محصولات مشمول، تعداد بهره‌برداران تحت پوشش و ميزان پيشرفت شهرستاني طرح به دست نيامد.

اين نکته به معناي آن نيست که در استان هيچ اقدامي انجام نشده است؛ بلکه نشان مي‌دهد دست‌کم در اطلاعات عمومي بررسي‌شده، تصوير روشني از ميزان پيشرفت طرح در گلستان وجود ندارد. همين خلا اطلاعاتي، خود موضوع مطالبه است. اگر طرح در گلستان اجرا شده، چرا آمار تفکيک‌شده آن به‌روشني در دسترس کشاورزان، رسانه‌ها و افکار عمومي نيست؟ اگر اجرا آغاز شده، چه محصولاتي در اولويت قرار گرفته‌اند؟ اگر با مانع مواجه است، مانع دقيقا چيست؛ کمبود نيروي کارشناسي، ضعف زيرساخت‌هاي اطلاعاتي، ناهماهنگي دستگاه‌ها، هزينه‌هاي اجرايي يا همراه نبودن بخشي از توليدکنندگان؟پاسخ اين پرسش‌ها بايد از سوي سازمان جهاد کشاورزي استان گلستان، مديريت‌هاي جهاد کشاورزي شهرستان‌ها، اتاق اصناف کشاورزي و سازمان نظام مهندسي کشاورزي و منابع طبيعي ارائه شود. نمي‌توان درباره اهميت کشاورزي استان سخن گفت، اما وقتي نوبت به ارزيابي عملکرد مي‌رسد، آمار دقيق و قابل مقايسه‌اي در اختيار افکار عمومي قرار نداد. بر اساس بند «خ» ماده 71 قانون برنامه هفتم پيشرفت، وزارت جهاد کشاورزي موظف است با هماهنگي وزارت بهداشت و سازمان ملي استاندارد، نظام جامع رهگيري، رديابي، بسته‌بندي، شناسنامه‌دار کردن و نشان‌سازي محصولات کشاورزي را ايجاد کند. ارزيابي سلامت محصولات از نظر باقيمانده سموم کشاورزي، نيترات، فلزات سنگين و ساير موارد مرتبط نيز در چارچوب اين تکليف قانوني مورد توجه قرار گرفته است. دستورالعمل اجرايي اين نظام در اسفند 1403 تصويب و ابلاغ شد. اهميت اين سازوکار روشن است، اطلاعات مربوط به توليدکننده، موقعيت مزرعه، نوع کشت، عمليات زراعي، نهاده‌هاي مصرف‌شده و زمان توليد و برداشت ثبت مي‌شود و محصول با شناسه اختصاصي قابليت رهگيري پيدا مي‌کند. در صورت اجراي صحيح، کد QR مي‌تواند دسترسي به اطلاعات ثبت‌شده محصول را آسان کند؛ هرچند وجود کد به‌تنهايي تضمين‌کننده سلامت نيست و جايگزين نمونه‌برداري، آزمايش معتبر و نظارت ميداني نخواهد شد. براي گلستان، اين ضرورت از چند جهت جدي است. نخست، سلامت عمومي؛ مردم بايد بتوانند به نظامي اعتماد کنند که در آن ادعاهاي مربوط به سلامت محصول، پشتوانه اطلاعات و کنترل کارشناسي داشته باشد. دوم، حمايت از کشاورز قانون‌مدار؛ توليدکننده‌اي که نهاده‌ها را اصولي مصرف مي‌کند و ضوابط فني را رعايت مي‌کند، بايد امکان اثبات کيفيت کار خود و دستيابي به بازار بهتر را داشته باشد. سوم، مديريت بحران؛ در صورت شناسايي آلودگي يا تخلف، امکان رديابي منشا محصول مي‌تواند از گسترش مشکل جلوگيري کند. چهارم، اقتصاد کشاورزي؛ شفافيت در زنجيره تامين مي‌تواند زمينه اعتماد بيشتر خريداران، صنايع تبديلي و بازارهاي صادراتي را فراهم کند.شناسنامه‌دار شدن محصول به برنامه‌ريزي دقيق‌تر کمک مي‌کند. وقتي اطلاعات واقعي و به‌روز از سطح زير کشت، نوع محصول، ميزان توليد و مسير عرضه وجود داشته باشد، تصميم‌گيري درباره نياز بازار، مصرف نهاده‌ها، برنامه‌هاي حمايتي و مديريت توليد بر پايه داده‌هاي قابل اتکاتري انجام مي‌شود. البته هيچ‌يک از اين مزايا خودکار محقق نمي‌شود؛ سامانه‌اي که اطلاعات آن ناقص يا غيرقابل راستي‌آزمايي باشد، ممکن است تنها به توليد انبوه رکوردهاي اداري منجر شود، بي‌آنکه تغييري در کيفيت نظارت يا درآمد کشاورز ايجاد کند. سازمان جهاد کشاورزي استان بايد گزارشي رسمي، عمومي و قابل سنجش از وضعيت اجراي طرح منتشر کند؛ گزارشي که در آن تعداد واحدهاي توليدي ثبت‌شده از تعداد محصولات داراي شناسنامه و کد QR تفکيک شده باشد. همچنين بايد مشخص شود چه محصولاتي در اولويت قرار گرفته‌اند، چه تعداد از بهره‌برداران واقعا وارد فرآيند شده‌اند، چه ميزان از محصولات توليدي استان تحت پوشش قرار دارد، چه آزمايش‌هايي براي ارزيابي سلامت انجام شده و برنامه زمان‌بندي توسعه طرح در شهرستان‌هاي مختلف چيست.گزارش نبايد مجموعه‌اي از کليات، وعده‌ها و عبارت‌هاي تکراري باشد. اگر مانعي وجود دارد، بايد نام برده شود؛ اگر اعتباري لازم است، بايد ميزان و محل تامين آن روشن باشد؛ اگر دستگاهي به وظيفه خود عمل نکرده، بايد پاسخ‌گو باشد.در اجراي طرح نيز نبايد کشاورز خرد و کم‌برخوردار  به دليل ناآشنايي ديجيتال يا هزينه‌ها کنار گذاشته شود. آموزش، راهنمايي کارشناسي، دسترسي آسان به سامانه و تعيين تکليف روشن هزينه‌ها بايد بخشي از برنامه اجرايي باشد. شناسنامه‌دار کردن محصول قرار است به شفافيت و سلامت کمک کند، نه اينکه به مانع تازه‌اي در برابر توليدکننده تبديل شود.شناسنامه‌دار شدن محصولات، اگر درست اجرا شود، حلقه‌اي ضروري ميان توليد، سلامت، اعتماد عمومي و رونق اقتصادي است. آمار دقيق اجراي طرح را منتشر کنيد، موانع را توضيح دهيد، زمان‌بندي مشخص ارائه کنيد و پاسخ دهيد که چه زماني شناسنامه‌دار شدن محصولات از يک وعده قديمي به واقعيتي فراگير در مزارع و باغ‌هاي استان تبديل خواهد شد. کشاورزي گلستان ظرفيت آن را دارد که به‌جاي فروش محصولي با منشا و مسير توليد نامعلوم، محصولي با هويت روشن، کيفيت قابل ارزيابي و اعتبار پايدار عرضه کند.