درختان حاشيه رودخانه
تیتر اول |
عبدالرحيم لطفي- سيلاب يکي از مهم‌ترين مخاطرات طبيعي در استان گلستان است؛ استاني که به دليل برخورداري از اقليم متنوع، بارندگي‌هاي قابل‌توجه، شيب‌هاي متفاوت زمين و شبکه گسترده رودخانه‌ها و آبراهه‌ها، همواره در معرض وقوع سيلاب قرار دارد. تجربه سيلاب‌هاي سال‌هاي گذشته، به‌ويژه در مناطق شرقي استان، نشان داده است که مديريت اين پديده صرفاً با اقدامات سازه‌اي و مداخلات در بستر رودخانه‌ها امکان‌پذير نيست و بايد به نقش طبيعت و ظرفيت‌هاي اکولوژيکي حوضه‌هاي آبخيز نيز توجه جدي داشت. يکي از مهم‌ترين اين ظرفيت‌ها، پوشش درختي و جنگلي حاشيه رودخانه‌هاست؛ پوششي که در بسياري از موارد به‌عنوان يک زيرساخت طبيعي و کم‌هزينه در مديريت سيلاب عمل مي‌کند. در جنگل‌هاي ارزشمند هيرکاني، گونه‌هايي مانند توسکا از جايگاه ويژه‌اي در اين زمينه برخوردارند.
درختان؛ مهندسان طبيعي مديريت جريان آب
درختان حاشيه رودخانه‌ها صرفاً عناصر زيباشناختي طبيعت نيستند، بلکه مجموعه‌اي از عملکردهاي هيدرولوژيکي و مکانيکي دارند که به تنظيم جريان آب و کاهش آثار مخرب سيلاب کمک مي‌کند. در زمان وقوع سيلاب، تنه درختان، شاخه‌ها و پوشش گياهي زيرين با ايجاد مقاومت در برابر جريان آب، موجب افزايش زبري سطح و کاهش سرعت جريان در پهنه‌هاي سيلابي مي‌شوند. اين فرآيند مي‌تواند از انتقال سريع انرژي جريان جلوگيري کرده و در شرايط مناسب، زمان رسيدن اوج سيلاب به مناطق پايين‌دست را افزايش دهد. همچنين پوشش گياهي حاشيه رودخانه‌ها با فراهم‌کردن امکان گسترش طبيعي آب در پهنه‌هاي سيلابي، به تعديل جريان و کاهش فشار هيدروليکي بر برخي مقاطع رودخانه کمک مي‌کند. البته ميزان اين اثرگذاري به شرايط توپوگرافي، عرض رودخانه، تراکم پوشش گياهي و بزرگي سيلاب بستگي دارد.
ريشه درختان؛ عامل پايداري کناره‌هاي رودخانه
يکي از مخرب‌ترين پيامدهاي سيلاب، فرسايش کناره‌ها و تخريب زمين‌هاي مجاور رودخانه است. افزايش دبي و سرعت جريان، به‌ويژه در رودخانه‌هايي که از مناطق کوهستاني و دامنه‌هاي پرشيب عبور مي‌کنند، مي‌تواند موجب فرسايش کناري، ريزش ديواره‌ها و تغيير مسير جريان شود. در اين ميان، شبکه ريشه‌اي درختان با درهم‌تنيدن ذرات خاک و افزايش مقاومت مکانيکي آن، نقش مهمي در تثبيت کناره‌هاي رودخانه ايفا مي‌کند. به همين دليل، حذف درختان حاشيه رودخانه، به‌خصوص در زمين‌هاي آبرفتي و سست، مي‌تواند آسيب‌پذيري اين مناطق را در برابر فرسايش و تخريب افزايش دهد. درختان همچنين با کاهش برخورد مستقيم قطرات باران با سطح خاک، بهبود ساختمان خاک و افزايش نفوذپذيري آن، در کاهش بخشي از رواناب سطحي و تقويت ذخيره آب در خاک مؤثرند.
توسکا؛ گونه‌اي ارزشمند در خدمت پايداري رودخانه‌ها
در ميان گونه‌هاي بومي جنگل‌هاي هيرکاني، توسکا از اهميت ويژه‌اي برخوردار است.
اين درخت که در مناطق مرطوب، دره‌ها و حاشيه رودخانه‌هاي شمال کشور به‌وفور ديده مي‌شود، از گونه‌هاي سازگار با شرايط خاص محيط‌هاي رودخانه‌اي است. توسکا به دليل سازگاري با خاک‌هاي مرطوب، تحمل نسبي آب‌گرفتگي و توانايي استقرار و رشد در زمين‌هاي آبرفتي، مي‌تواند نقش مهمي در تثبيت کناره‌هاي رودخانه و احياي پوشش گياهي تخريب‌شده داشته باشد. از سوي ديگر، حضور اين گونه در کنار ساير درختان، درختچه‌ها و پوشش علفي، يک نوار گياهي چندلايه در حاشيه رودخانه ايجاد مي‌کند که در کاهش انرژي جريان، به دام انداختن بخشي از رسوبات و حفاظت از خاک مؤثر است. بنابراين، حفاظت از اجتماعات طبيعي توسکا در امتداد رودخانه‌هاي جنگلي، صرفاً اقدامي در راستاي حفظ تنوع زيستي نيست، بلکه بخشي از راهبرد مديريت طبيعي سيلاب به شمار مي‌رود.
جنگل‌هاي حاشيه رودخانه؛ فيلتر طبيعي رسوبات
يکي ديگر از عملکردهاي مهم پوشش گياهي حاشيه رودخانه‌ها، کاهش انتقال رسوبات است. در زمان وقوع سيلاب، بخشي از ذرات خاک، مواد آلي و رسوبات معلق همراه جريان آب منتقل مي‌شوند. وجود پوشش درختي و گياهي در پهنه‌هاي سيلابي مي‌تواند با کاهش سرعت جريان، شرايط ته‌نشيني بخشي از اين مواد را فراهم کند .اين فرآيند علاوه بر کاهش انتقال رسوبات به پايين‌دست، به حفظ تعادل طبيعي بستر و کناره‌هاي رودخانه کمک مي‌کند. از اين منظر، تخريب پوشش گياهي حاشيه رودخانه‌ها مي‌تواند زنجيره‌اي از پيامدها، از افزايش فرسايش و انتقال رسوب تا تغييرات نامطلوب در ساختار رودخانه، به دنبال داشته باشد.
ضرورت تغيير نگاه در مديريت سيلاب گلستان
با توجه به شرايط طبيعي شرق استان گلستان، به‌ويژه حوضه‌هاي آبخيز منتهي به گرگان‌رود و مناطق مينودشت و گاليکش، حفاظت از پوشش گياهي طبيعي بايد يکي از محورهاي اصلي برنامه‌هاي مديريت سيلاب باشد. بارش‌هاي شديد و کوتاه‌مدت، شيب دامنه‌ها، تغيير کاربري اراضي، تخريب پوشش گياهي و دستکاري مسيرهاي طبيعي جريان آب، از عواملي هستند که مي‌توانند در تشديد رواناب و افزايش خسارات سيلاب نقش داشته باشند. در چنين شرايطي، نمي‌توان انتظار داشت که صرفاً با لايروبي رودخانه‌ها يا اجراي سازه‌هاي مهندسي، مسئله سيلاب به‌صورت پايدار حل شود. رودخانه يک سامانه طبيعي پوياست و بستر، کناره‌ها، پهنه سيلابي و پوشش گياهي پيرامون آن اجزاي به‌هم‌پيوسته يک نظام هيدرولوژيکي هستند. البته اين به معناي نفي اقدامات مهندسي ضروري نيست؛ بلکه تأکيد بر آن است که هرگونه مداخله بايد مبتني بر مطالعات هيدروليکي، رسوب‌شناسي و ملاحظات اکولوژيکي باشد. لايروبي غيراصولي، برداشت بي‌رويه شن و ماسه، حذف درختان و دستکاري نامناسب مسير رودخانه مي‌تواند خود زمينه‌ساز بروز مشکلات جديد شود.
از حفاظت جنگل تا مديريت پايدار سيلاب
براي بهره‌گيري از ظرفيت طبيعي پوشش گياهي در مديريت سيلاب، ضروري است حفاظت از نوارهاي جنگلي حاشيه رودخانه‌ها به‌عنوان يک اولويت مديريتي مورد توجه قرار گيرد. جلوگيري از قطع درختان بومي، احياي مناطق تخريب‌شده با استفاده از گونه‌هاي متناسب با شرايط اکولوژيکي، جلوگيري از تصرف بستر و حريم رودخانه‌ها و حفظ پهنه‌هاي طبيعي سيلابي، از جمله اقداماتي است که مي‌تواند در کاهش آسيب‌پذيري مناطق پايين‌دست مؤثر باشد. همچنين لازم است در محل پل‌ها و آبروها، وضعيت تجمع احتمالي چوب و شاخه‌ها پايش شود تا پوشش گياهي مفيد حاشيه رودخانه در اثر انسداد مقاطع عبور آب به عامل ايجاد خطر موضعي تبديل نشود.
سخن پاياني
درختان حاشيه رودخانه‌ها بخشي از سرمايه طبيعي و زيرساخت اکولوژيکي کشور براي مقابله با مخاطرات طبيعي هستند. جنگل‌هاي هيرکاني و گونه ارزشمند توسکا نمونه‌اي روشن از ظرفيت طبيعت در تنظيم جريان آب، حفاظت از خاک و کاهش آثار مخرب سيلاب به شمار مي‌روند. بايد بپذيريم که مديريت سيلاب تنها به معناي مهار آب در داخل کانال رودخانه نيست؛ بلکه مديريت صحيح کل حوضه آبخيز، حفاظت از پوشش گياهي، حفظ مسيرهاي طبيعي جريان و احترام به پهنه‌هاي سيلابي را نيز شامل مي‌شود. گاهي مؤثرترين و کم‌هزينه‌ترين اقدام براي کاهش خسارات سيلاب، ساخت يک سازه جديد نيست؛ بلکه حفاظت از درختاني است که طبيعت طي هزاران سال براي نگهداري خاک، تنظيم جريان آب و پايداري رودخانه‌ها در اختيار ما قرار داده است. حفاظت از توسکا و ساير درختان بومي حاشيه رودخانه‌ها را بايد نه يک انتخاب صرفاً زيست‌محيطي، بلکه يک ضرورت راهبردي در مديريت سيلاب و توسعه پايدار استان گلستان دانست.
کارشناس ارشد عمران، گرايش آب و مديريت منابع طبيعي و آبخيزداري و مديرکل اسبق منابع طبيعي گلستان