حسين قلندري 

يادداشت مهران موذني فرصتي براي طرح يک پرسش بنيادي فراهم مي‌کند: تاريخ چيست و چه نسبتي با زندگي امروز و آينده انسان دارد؟ به نظر مي‌رسد بخشي از اختلاف‌نظرها در اين زمينه، ناشي از آن است که گاهي ميان خود تاريخ و دانش يا علم تاريخ تمايز روشني قائل نمي‌شويم.

براي ورود دقيق‌تر به اين بحث، بايد چهار حوزه را از يکديگر تفکيک کرد: نخست، تاريخ به‌عنوان کليتي گسترده و بنيادين، يعني مجموعه تجربه و سرگذشت انسان در طول زمان؛ دوم، علم تاريخ که به شناخت نظام‌مند گذشته بر اساس اسناد، شواهد و داده‌ها مي‌پردازد؛ سوم، فلسفه تاريخ که درباره معنا، جهت و الگوهاي کلي تحولات تاريخي پرسش مي‌کند؛ و چهارم، فلسفه علم تاريخ که مباني، اعتبار، حدود و روش‌هاي شناخت تاريخي را بررسي مي‌کند. اين چهار حوزه با يکديگر ارتباط دارند، اما يکي نيستند.

تاريخ در معناي گسترده خود، صرفاً روايت حوادث گذشته يا موضوعي محدود به يک رشته دانشگاهي نيست؛ بلکه کليتي بنيادين در شناخت انسان و جوامع انساني است. علم تاريخ يکي از راه‌هاي شناخت و تحليل اين کليت به شمار مي‌رود. ازاين‌رو، نمي‌توان همه ظرفيت تاريخ را به روش‌ها و محدوده‌هاي علم تاريخ فروکاست.

نکته ديگر، مسئله روش است. هر موضوعي روش متناسب با ماهيت خود را مي‌طلبد. همان‌گونه که نمي‌توان روش مطالعه يک پديده طبيعي را عيناً براي شناخت يک پديده اجتماعي به کار برد، نمي‌توان تاريخ را نيز صرفاً با معيارهاي علوم آزمايشگاهي سنجيد. شناخت تاريخي از اسناد و شواهد، استقرا، استدلال، قياس و مقايسه بهره مي‌گيرد. اگر علوم طبيعي آزمايشگاه دارند، مي‌توان تاريخ را نيز به اعتباري «آزمايشگاه بزرگ تجربه بشري» دانست؛ آزمايشگاهي که در آن، انسان و جوامع انساني در گذر زمان، تجربه‌هاي گوناگوني را پشت سر گذاشته‌اند و مطالعه و تحليل آن تجربه‌ها امکان شناخت عميق‌تري را فراهم مي‌کند.

از همين‌جا به مسئله تکرار تاريخ مي‌رسيم. اينکه رويدادهاي تاريخي عيناً تکرار نمي‌شوند، سخن درستي است؛ اما از اين گزاره نمي‌توان نتيجه گرفت که تاريخ فاقد الگوهاي قابل شناخت است يا مقايسه تاريخي اعتبار ندارد. شرايط زمان و مکان تغيير مي‌کنند، ولي برخي عوامل، زمينه‌ها و سازوکارهاي شکل‌گيري تحولات اجتماعي و سياسي مي‌توانند شباهت‌هايي داشته باشند. بنابراين، مقايسه انقلاب ايران با انقلاب‌هاي فرانسه و روسيه نه به معناي يکسان دانستن آن‌ها، بلکه تلاشي براي شناخت وجوه اشتراک و افتراق، زمينه‌ها و پيامدهاي تاريخي آن‌هاست. مقايسه علمي دقيقاً با در نظر گرفتن تفاوت‌ها معنا پيدا مي‌کند.

همين ملاحظه درباره اظهارنظرهاي مربوط به گذشته تاريخي ايران، از جمله سخنان آقاي ظريف درباره دوره‌هاي هخامنشي و صفوي، نيز صدق مي‌کند. نمي‌توان گذشته را بدون توجه به شرايط تاريخي آن به امروز تعميم داد؛ اما نمي‌توان تجربه و دستاوردهاي آن را نيز از شناخت مسائل امروز جدا کرد. گذشته نه نسخه آماده زندگي امروز است و نه تجربه‌اي بي‌ارتباط با آينده.

در اين ميان، طرح انديشه نيچه درباره تاريخ و نسبت آن با زندگي نيز اهميت دارد. ارزش تاريخ زماني آشکار مي‌شود که شناخت گذشته در خدمت زندگي انسان قرار گيرد. تاريخ نبايد انسان را در گذشته متوقف کند؛ بلکه بايد به او در فهم وضعيت موجود و تصميم‌گيري آگاهانه‌تر براي آينده ياري رساند.

در نهايت، به گمان من، مسئله اصلي اين نيست که تاريخ تکرار مي‌شود يا نمي‌شود؛ مسئله اين است که آيا انسان مي‌تواند از تجربه تاريخي خود شناختي روشمند به دست آورد و آن را در فهم مسائل امروز و تدبير آينده به کار گيرد؟ پاسخ من مثبت است. تاريخ، به‌عنوان تجربه گسترده و انباشته بشري، ظرفيت چنين کارکردي را دارد؛ مشروط بر آنکه با نگاه علمي، روش متناسب و تحليل انتقادي مطالعه شود.

پس شايد بتوان گفت: رويدادها عيناً تکرار نمي‌شوند، اما تجربه‌هاي تاريخي قابل شناخت‌اند؛ و همين قابليت شناخت است که تاريخ را از دانشي صرفاً ناظر بر گذشته فراتر مي‌برد و به يکي از پايه‌هاي فهم حال و راهبري آينده انسان تبديل مي‌کند.

کارشناس تاريخ