ال‌نينو در گلستان
تیتر اول |
مهران قجري- گلستان در آستانه يک آزمون جدي اقليمي قرار گرفته است؛ آزموني که نتيجه آن نه با تعداد جلسات مديريت بحران، نه با صدور اطلاعيه‌هاي هواشناسي بلکه با ميزان خسارت به جان و مال مردم سنجيده خواهد شد. ال‌نينو اين روزها به يکي از موضوعات مهم بحث‌هاي اقليمي و مديريتي کشور تبديل شده است؛ پديده‌اي که نامش براي مردم گلستان، با خاطره بارندگي‌هاي شديد، طغيان رودخانه‌ها، آب‌گرفتگي شهرها و نگراني از تکرار حوادث تلخ گذشته گره خورده است. اما آيا استان براي مواجهه با پيامدهاي احتمالي آن آمادگي دارد يا قرار است باز هم پس از وقوع حادثه، مسئولان به ميدان بيايند و از خسارت‌ها سخن بگويند؟ گزارش‌هاي منتشرشده در روزهاي اخير از سوي خبرگزاري‌هاي تسنيم، مهر و صداوسيماي مرکز گلستان، در کنار گزارش‌هاي خبرگزاري فارس، تصويري قابل تامل از وضعيت اقليمي و آسيب‌پذيري زيرساخت‌هاي استان ارائه مي‌کند. تصويري که اگر جدي گرفته نشود، مي‌تواند هزينه‌هاي سنگيني براي مردم و اقتصاد منطقه به همراه داشته باشد. رئيس مرکز ملي اقليم و مديريت بحران خشکسالي سازمان هواشناسي نيز تاکيد کرده است که ميزان و توزيع بارش ها در روزهاي آينده تابع مجموعه‌اي از الگوهاي جوي و اقيانوسي است و نمي‌توان تمام تغييرات بارندگي را به ال‌نينو نسبت داد. بنابراين، آنچه بايد مبناي تصميم‌گيري قرار گيرد، مديريت ريسک و آمادگي براي سناريوهاي مختلف اقليمي است، پس تکيه بر پيش‌بيني‌هاي قطعي و خوش‌بينانه غلط است. اگر قرار باشد براي فهم ابعاد خطر، از نقطه‌اي مشخص شروع کنيم، بايد به شرق گلستان برويم؛ به مينودشت، گاليکش، کلاله، مراوه‌تپه و راميان، بياييد اخبار خبرگزاري ها را بررسي کنيم. بارندگي‌هاي 18 و 19 مهرماه 1405 نشان دادند که اين مناطق تا چه اندازه در برابر بارش‌هاي شديد و متمرکز آسيب‌پذيرند. در آن بازه زماني در قلعه‌قافه مينودشت، حدود 147 ميلي‌متر بارندگي ثبت شد. در گزارش تفصيلي منتشرشده درباره وضعيت ايستگاه‌هاي باران‌سنجي استان، مجموع بارش قلعه‌قافه بالا طي دو روز 161 ميلي‌متر اعلام شده است. پاقلعه راميان با 145 ميلي‌متر، کيارام گاليکش با 104 ميلي‌متر و زرين‌گل علي‌آباد کتول و جعفرآباد گرگان هرکدام با حدود 100 ميلي‌متر، از ديگر نقاط پربارش بودند. اين اعداد هرکدام روايتگر فشاري هستند که بر رودخانه‌ها، جاده‌ها، پل‌ها، مزارع و سکونتگاه‌هاي انساني وارد شده است.در مينودشت، سيلاب موجب جان‌باختن و مفقودشدن تعدادي از شهروندان و اختلال در مسيرهاي ارتباطي شد. در گاليکش، راه‌هاي روستايي و مزارع کوهستاني آسيب ديدند. در راميان نيز شماري از مسيرهاي روستايي با مشکل مواجه شدند. تسنيم در گزارش خود از بسته‌شدن راه ارتباطي تعدادي از روستاها و قطع برق مناطق شرقي استان خبر داد. صداوسيماي گلستان نيز از انسداد 14 راه روستايي شرق استان در جريان سيلاب مهرماه گزارش داد. چرا با وجود تجربه سيلاب‌هاي متعدد، هنوز برخي راه‌هاي روستايي، پل‌ها و مسيرهاي دسترسي در برابر بارش‌هاي شديد چنين آسيب‌پذيرند؟
آيا ارزيابي فني پل‌ها و آب‌گذرها به‌صورت مستمر انجام شده است؟ آيا مسير طبيعي جريان آب در ساخت‌وسازها و تغيير کاربري اراضي رعايت مي‌شود؟ آيا براي مناطق کوهستاني شرق استان، نقشه خطر سيلاب با جزئيات کافي تهيه شده است؟
بايد يادآور شويم که در مرکز استان نيز اوضاع به سامان نيست. گرگان با گسترش ساخت‌وساز شهري، تغيير کاربري اراضي و افزايش سطوح غيرقابل نفوذ، نيازمند بازنگري جدي در شبکه هدايت آب‌هاي سطحي است. بارندگي‌هاي مهرماه بار ديگر آب‌گرفتگي معابر شهري را به مسئله‌اي جدي تبديل کرد. وقتي بارش شديد اتفاق مي‌افتد، نمي دانيم شبکه جمع‌آوري آب‌هاي سطحي چه ظرفيتي دارد، کدام نقاط داراي گلوگاه هستند و چرا برخي معابر همچنان در برابر بارندگي‌هاي رگباري دچار آب‌گرفتگي مي‌شوند. بودجه و هزينه‌هاي عمراني شهرداري بايد در کنار ميزان اثربخشي پروژه‌هاي زيرساختي بررسي شود.
اما در آق‌قلا، موضوع ابعاد تاريخي و حساس‌تري دارد. تجربه سيل ويرانگر سال 1398 هنوز در حافظه مردم اين منطقه زنده است.
ادامه در صفحه 2
گرگان‌رود، شرايط دشت، ظرفيت عبور روان‌آب‌ها، وضعيت حريم رودخانه و نقش آب‌هاي ورودي از بالادست، مجموعه‌اي از عوامل هستند که بايد در يک برنامه جامع و پيوسته مديريت شوند. مديريت رودخانه‌ها نبايد محدود به لايروبي‌هاي مقطعي و اقدامات نمايشي باشد. سامان‌دهي حوضه آبريز، حفاظت از پوشش گياهي، مديريت رسوبات، اصلاح سازه‌هاي تقاطعي و جلوگيري از ساخت‌وساز در حريم رودخانه‌ها، ضرورت‌هايي هستند که بايد به‌صورت مستمر دنبال شوند. در شمال و شمال شرق استان، شرايط متفاوت اما به همان اندازه مهم است.گنبدکاووس و مناطق پيراموني آن به دليل موقعيت جغرافيايي و ارتباط با حوضه گرگان‌رود، در برابر تغييرات جريان آب و سيلاب‌هاي بالادست نيازمند پايش مستمر هستند.در کلاله، وضعيت مسيرهاي روستايي، اراضي کشاورزي و آبراهه‌ها اهميت ويژه‌اي دارد. در مراوه‌تپه نيز بايد به آسيب‌پذيري روستاهاي دوردست، وضعيت راه‌هاي دسترسي و ضرورت دسترسي سريع گروه‌هاي امدادي توجه کرد. نکته مهم آن است که بارندگي در مناطق بالادست ممکن است در پايين‌دست پيامدهايي ايجاد کند که با فاصله زماني ظاهر شوند. بنابراين، هشدارهاي سيلاب نبايد به محل بارش محدود بمانند. مديريت بحران بايد حوضه‌محور باشد؛ يعني آنچه در ارتفاعات رخ مي‌دهد، هم‌زمان در تصميم‌گيري‌هاي مناطق پايين‌دست نيز لحاظ شود. در علي‌آبادکتول و کردکوي، به دليل مجاورت با ارتفاعات و شيب‌هاي طبيعي، مديريت روان‌آب‌ها، فرسايش خاک، حفاظت از پوشش جنگلي و ايمن‌سازي راه‌هاي کوهستاني اهميت دارد. در بندرگز، بندرترکمن و گميشان، مسئله فقط بارندگي نيست. مديريت آب‌هاي سطحي، زهکشي اراضي، وضعيت آبراهه‌ها و ارتباط ميان منابع آب شيرين و محيط‌هاي ساحلي نيز بايد مورد توجه قرار گيرد. در اين مناطق، نبايد با يک نسخه واحد براي تمام استان تصميم‌گيري کرد. شرايط اقليمي، توپوگرافي، نوع خاک، ظرفيت شبکه زهکشي و الگوي سکونت در مناطق مختلف گلستان متفاوت است. برنامه مديريت آب بايد براي هر شهرستان و هر حوضه آبريز، متناسب با ويژگي‌هاي طبيعي همان منطقه تدوين شود. بر اساس گزارش خبرگزاري صداوسيماي گلستان در 8 آبان 1405، مديرعامل شرکت آب منطقه‌اي استان اعلام کرده است که بارندگي تجمعي مهرماه امسال نسبت به مدت مشابه سال گذشته 126.7 درصد و نسبت به ميانگين دوره آماري 55 ساله حدود 100.2 درصد افزايش داشته است. همچنين جريان رودخانه‌ها در حوضه گرگان‌رود 206.3 درصد و در حوضه اترک 44.2 درصد افزايش يافته است. از سوي ديگر، خبرگزاري مهر در دوم آبان از برآورد خسارت يک‌هزار و 100 ميليارد توماني سيلاب به راه‌هاي استان خبر داد. گزارش‌هاي ديگر نيز از خسارت‌هاي گسترده‌تر به زيرساخت‌هاي استان حکايت دارند. وقتي چنين ارقامي مطرح مي‌شود، بايد پرسيد چه ميزان از خسارت‌ها قابل پيشگيري بود؟ چه تعداد از پروژه‌هاي آبخيزداري و کنترل سيلاب به مرحله اجرا رسيده‌اند؟ کدام نقاط پرخطر همچنان بدون اصلاح باقي مانده‌اند؟ سهم دستگاه‌هاي مسئول در کاهش آسيب‌پذيري استان چقدر بوده است؟
نبايد از يک واقعيت مهم غافل شد، بارندگي بيشتر، در صورت مديريت صحيح، مي‌تواند براي گلستان فرصت باشد.افزايش ذخاير سدها، تغذيه آبخوان‌ها، بهبود رطوبت خاک، تقويت منابع آب کشاورزي و احياي بخشي از ظرفيت‌هاي طبيعي استان، از جمله فرصت‌هاي احتمالي بارش‌هاي مناسب هستند.اگر بارش در مدت کوتاه و با شدت بالا اتفاق بيفتد، بخش زيادي از آب به‌جاي نفوذ در خاک، به روان‌آب تبديل مي‌شود و همراه با رسوبات و گل‌ولاي از دسترس خارج مي‌شود. به همين دليل، امروز و در وضعيت وقوع اين پديده ها در استان، آبخيزداري بايد به يک اولويت اجرايي تبديل شود.
حفاظت از جنگل‌هاي هيرکاني، جلوگيري از تخريب پوشش گياهي، مديريت چراي دام، اصلاح کاربري اراضي شيب‌دار، ايجاد سازه‌هاي مناسب کنترل رسوب و اجراي طرح‌هاي تغذيه مصنوعي آبخوان‌ها، از اقداماتي هستند که مي‌توانند بهره‌وري بارش را افزايش دهند. در اين ميان، وضعيت سد وشمگير و حوضه گرگان‌رود نيز بايد با نگاه کارشناسي بررسي شود. مديريت رسوبات، ظرفيت مفيد مخزن، وضعيت انتقال آب و نقش سد در کنترل و تنظيم جريان، موضوعاتي نيستند که بتوان آنها را به جلسات مقطعي محدود کرد. از استاندار گلستان، شرکت آب منطقه‌اي، اداره‌کل منابع طبيعي، جهاد کشاورزي، اداره‌کل راهداري، شهرداري‌ها، مديريت بحران و دستگاه‌هاي نظارتي انتظار مي‌رود از موضع واکنشي خارج شوند و اقدامات خود را به‌صورت شفاف در معرض قضاوت افکار عمومي قرار دهند.
مطالبات مردم و کارشناسان روشن است
در اولين اقدام انتشار نقشه جامع خطر سيلاب استان را در دستور کار قرار دهيد، مردم بايد بدانند کدام مناطق، روستاها، جاده‌ها و محله‌ها در معرض خطر قرار دارند.لايروبي و سامان‌دهي هدفمند رودخانه‌ها، به‌ويژه گرگان‌رود، چهل‌چاي، مسيرهاي آب‌بر شرق استان و آبراهه‌هاي شهري، با اولويت‌بندي علمي و نظارت محيط‌زيستي در دست اقدام فوري قرار گيرد.همچنين بازبيني فني پل‌ها و آب‌گذرها ضرورت است، هيچ پل يا سازه‌اي نبايد بدون ارزيابي ظرفيت عبور سيلاب و رسوبات رها شود. مورد بعدي اجراي جدي طرح‌هاي آبخيزداري به‌ويژه در ارتفاعات مينودشت، گاليکش، راميان، علي‌آباد کتول و ساير مناطق مستعد توليد روان‌آب است.تقويت سامانه ي هشدار سريع نيز بسيار مهم است، هشدار بايد به‌موقع، قابل فهم و قابل دسترس براي روستاييان و ساکنان مناطق پرخطر باشد.مورد بعدي بازنگري در ساخت‌وساز و تغيير کاربري اراضي است، تجاوز به بستر و حريم رودخانه‌ها و مسيل‌ها بايد با برخورد قانوني و بدون ملاحظه متوقف شود.تدوين برنامه مديريت خشکسالي در کنار سيلاب نيز اهميت دارد، زيرا گلستان ممکن است در فاصله زماني کوتاه با بارش‌هاي شديد و سپس کم‌آبي و تنش آبي مواجه شود.اين مطالبات، خواسته‌هايي فراتر از توان دستگاه‌هاي اجرايي نيستند؛ بلکه بخشي از وظايف قانوني و مديريتي آنها محسوب مي‌شوند.
آنچه امروز اهميت دارد، نه بزرگ‌نمايي خطر ال‌نينو است و نه وعده تبديل بارندگي‌ها به فرصت طلايي؛ بلکه واقع‌بيني، برنامه‌ريزي و پاسخ‌گويي است. مديران استان بايد بدانند که مردم ديگر تنها به شنيدن خبر تشکيل ستاد بحران، برگزاري جلسه اضطراري و اعزام ماشين‌آلات قانع نيستند. مردم نتيجه مي‌خواهند، ديگر نمي پذيرند شهر با نخستين بارندگي به آب‌گرفتگي گرفتار شود و يا روستايي در زمان بحران از دسترسي به خدمات درماني و امدادي محروم بماند. ال‌نينو را نمي‌توان با هشدار مهار کرد و سيلاب را نمي‌توان با مصاحبه و وعده عقب راند؛ محک واقعي مديريت استان، نه در پشت تريبون‌ها، که در ميدان عمل رقم مي‌خورد. آقاي استاندار و مديران گلستان، پيش از آنکه باران، ضعف تدبيرها را عيان کند و سيلاب، غفلت‌ها را به خسارت بدل سازد، از گفتار به ميدان عمل بياييد؛ مردم ديگر وعده جبران نمي‌خواهند آنها فقط و فقط امنيت، آمادگي و تدبيري مي‌خواهند که پيش از فاجعه به کار بيفتد، نه پس از آن.