توصيه‌هايي به مديران گلستان براي توسعه کشت‌هاي اقتصادي بازتعريف اقتصاد کشاورزي
تیتر اول |
فاطمه سراواني- گلستان را بايد يکي از مهم‌ترين سرمايه‌هاي کشاورزي ايران دانست؛ استاني که دشت‌هاي حاصلخيز و ظرفيت‌هاي کم‌نظيري براي توليد محصولات متنوع دارد. با اين حال چرا استاني با چنين توانمندي طبيعي، اقليمي و انساني هنوز نتوانسته است از ظرفيت کشاورزي خود به اندازه شايسته، درآمد، اشتغال پايدار و ارزش افزوده اقتصادي ايجاد کند؟
واقعيت اين است که گلستان از ضعف در سياست‌گذاري اجرايي، نبود برنامه منطقه‌اي منسجم، خام‌فروشي، ناپايداري بازار و..... رنج مي‌برد.گزارش‌هاي منتشرشده در روزهاي اخير نيز اين واقعيت را تاييد مي‌کنند. بر اساس گزارش خبرگزاري تسنيم در 9 آبان 1405، حدود 70 درصد درآمد استان به بخش کشاورزي وابسته است و با وجود توليد حدود 72 نوع محصول، خام‌فروشي همچنان يکي از موانع جدي اشتغال و ارزش‌آفريني در گلستان محسوب مي‌شود. اين آمار به‌روشني نشان مي‌دهد که مشکل اصلي، توليد بيشتر نيست، بلکه سهم کشاورز و اقتصاد استان از ثروتي است که در همين خاک توليد مي‌شود.اقتصاد کشاورزي گلستان نيازمند تغيير نگاه است، بايد کشاورزي سنتي در استان به کشاورزي اقتصادي تبديل شود تجربه نشان داد که از فروش محصول خام به توليد ثروت نخواهيم رسيد.پنبه از محصولات هويتي و راهبردي گلستان است؛ محصولي که روزگاري بخش مهمي از اقتصاد روستايي و اشتغال کشاورزي استان را شکل مي‌داد، اما به‌تدريج زير فشار هزينه‌هاي توليد، مشکلات برداشت، محدوديت منابع آب و رقابت با ساير محصولات، جايگاه خود را از دست داد.بر اساس آمار، اختصاص 130 ميليارد ريال اعتبار براي توسعه کشت قراردادي پنبه در شهريورماه امسال اقدامي قابل توجه است، اما اين اعتبار زماني به نتيجه مي‌رسد که به افزايش بهره‌وري، تامين نهاده، خريد تضميني يا قراردادي و تقويت صنايع پنبه‌پاک‌کني و نساجي منجر شود.شهرستان‌هاي گنبدکاووس، آق‌قلا، گميشان، بندرترکمن و بخش‌هايي از گرگان مي‌توانند در نقشه احياي پنبه نقش جدي داشته باشند؛ البته نه با تحميل کشت، بلکه با توجه به کيفيت خاک، منابع آب و توجيه اقتصادي هر منطقه.مطالبه روشن از مسئولان اين است که احياي پنبه نبايد به افزايش چند هزار هکتاري کشت محدود بماند. چرا بايد پنبه گلستان در استان توليد شود، اما بخش مهمي از ارزش اقتصادي آن در خارج از استان ايجاد شود؟ چرا صنايع نساجي و تکميلي متناسب با ظرفيت توليد استان توسعه پيدا نمي‌کنند؟ يکي از اميدبخش‌ترين حوزه‌هاي توسعه اقتصادي گلستان، گياهان دارويي است؛ ظرفيتي که مي‌تواند به‌ويژه در مناطق کم‌آب و مستعد استان، فرصت تازه‌اي براي درآمدزايي روستايي ايجاد کند.طبق گزارش خبرگزاري مهر در 11 آبان 1405، هم‌اکنون 3 هزار و 515 هکتار از اراضي گلستان به کشت گياهان دارويي اختصاص دارد و توليد سالانه اين محصولات به حدود 3 هزار و 750 تن مي‌رسد. از اين ميزان سطح زيرکشت، يک‌هزار و 580 هکتار مربوط به زعفران و يک‌هزار و 390 هکتار مربوط به زيره است. برنامه اعلام‌شده نيز افزايش سطح زيرکشت به 5 هزار هکتار در سال آينده است.
اين اعداد اميدوارکننده‌اند، اما نبايد از يک واقعيت غافل شد اينکه توسعه ي کشت بدون بازار، فرآوري و تضمين فروش، ممکن است به تکرار تجربه محصولات مازاد و زيان کشاورزان منجر شود.زعفران، زيره، سياه‌دانه، گل محمدي و اسطوخودوس مي‌توانند در بخش‌هايي از مينودشت، گاليکش، آزادشهر، راميان، علي‌آباد کتول، کردکوي و ارتفاعات مستعد استان توسعه پيدا کنند. اما توسعه بايد بر پايه مطالعات خاک‌شناسي، اقليم‌شناسي، نياز آبي، کيفيت محصول و دسترسي به بازار صورت گيرد.مسوولان بايد به فکر ايجاد صنايع بسته‌بندي، فرآوري، عصاره‌گيري، اسانس‌گيري و برند تجاري معتبر باشد.پيشنهاد ايجاد ميدان تخصصي عرضه گياهان دارويي مي‌تواند گامي موثر باشد؛ اما کافي نيست. راه‌اندازي بورس يا بازار شفاف محصولات، ايجاد آزمايشگاه‌هاي کنترل کيفيت و اتصال توليدکنندگان به بازارهاي صادراتي، ضرورت‌هايي هستند که نمي‌توان از کنار آن‌ها عبور کرد.مساله مهم ديگر ضرورت بازنگري در سياست کشت دانه‌هاي روغني در استان است.
توسعه دانه‌هاي روغني براي استاني مانند گلستان، هم از منظر اقتصادي و هم از نظر کاهش وابستگي کشور به واردات روغن اهميت دارد.
با اين حال، گزارش تسنيم در خردادماه امسال از يک هشدار جدي پرده برداشت، با وجود انعقاد قرارداد اوليه براي کشت کلزا در 58 هزار هکتار، به دليل شرايط نامساعد آب‌وهوايي، سطح نهايي کشت به حدود 37 هزار هکتار کاهش يافت.اين اتفاق نشان مي‌دهد که نمي‌توان توسعه کشت را با تعيين اعداد و ابلاغ برنامه پيش برد. کشاورز به بذر مناسب، پيش‌بيني دقيق‌تر شرايط جوي، بيمه کارآمد، تامين به‌موقع نهاده‌ها و مهم‌تر از همه بازار مطمئن نياز دارد.در دشت‌هاي آق‌قلا، گميشان، بندرترکمن، گنبدکاووس و مناطق مستعد شمال استان، بايد توسعه کشت‌هاي کم‌آب‌بر و سازگار با شرايط اقليمي در اولويت قرار گيرد. کاملينا و گلرنگ نيز مي‌توانند در کنار کلزا، پس از ارزيابي عملکرد واقعي و بازار مصرف، در سبد کشت اقتصادي استان جايگاه پيدا کنند.از سوي ديگر در بررسي توسعه ي کشت‌هاي اقتصادي گلستان نمي‌توان از موضوع برنج عبور کرد.در شهرستان‌هايي مانند علي‌آباد کتول، گرگان، کردکوي، بندرگز و بخش‌هايي از شرق استان، شاليکاري براي بسياري از خانوارها منبع درآمد و بخشي از هويت کشاورزي منطقه است.
اما کمبود آب، افت منابع زيرزميني و تغييرات اقليمي، ادامه شيوه‌هاي پرمصرف کشت را با مخاطرات جدي روبه‌رو کرده است.مسئولان نبايد با توصيه به کاهش سطح کشت برنج، انتظار تغيير رفتار کشاورز را داشته باشند. تا زماني که جايگزين اقتصادي و قابل اتکا معرفي نشود، کشاورز به محصولي باز مي‌گردد که تجربه و بازار فروش آن را مي‌شناسد.توسعه کشت‌هاي جايگزين مانند دانه‌هاي روغني، حبوبات، گياهان دارويي و برخي محصولات باغي سازگار با اقليم بايد همراه با تسهيلات، خريد قراردادي، آموزش و بيمه انجام شود.نمي‌توان از کشاورز انتظار داشت به خاطر حفاظت از آب، درآمد خانواده‌اش را به خطر بيندازد، در حالي که دستگاه‌هاي مسئول هنوز جايگزين اقتصادي مناسبي براي او فراهم نکرده‌اند.در شرق گلستان نيز خروج از اقتصاد تک محصولي ديگر به ضرورتي اجتناب ناپذير تبديل شده است، مينودشت، گاليکش، کلاله، مراوه‌تپه، گنبدکاووس و آزادشهر از جمله مناطقي هستند که مي‌توانند در برنامه توسعه کشت‌هاي اقتصادي نقش مهمي ايفا کنند.شرق گلستان ظرفيت مناسبي براي توسعه باغداري، گياهان دارويي، حبوبات، محصولات ديم، زنبورداري و برخي کشت‌هاي صنعتي دارد.در مناطق کوهپايه‌اي و مستعد، توسعه باغ‌هاي اقتصادي با انتخاب ارقام سازگار، به‌ويژه محصولات داراي بازار فروش و امکان فرآوري، بايد جدي گرفته شود. در بخش‌هايي از اين مناطق، گياهان دارويي و محصولات کم‌آب‌بر نيز مي‌توانند به تنوع‌بخشي درآمد روستايي کمک کنند.اما يک هشدار ضروري وجود دارد و آن اين است که توسعه باغداري بدون تامين آب پايدار، زيرساخت نگهداري و بازار فروش، مي‌تواند به سرمايه‌گذاري‌هاي شکست‌خورده تبديل شود.در مراوه‌تپه و بخش‌هايي از کلاله نيز بايد ظرفيت کشاورزي ديم، تناوب زراعي، کشت گياهان مقاوم به خشکي و توسعه دامداري تلفيقي مورد توجه قرار گيرد.سهم اين مناطق از اعتبارات توسعه‌اي، زيرساخت‌هاي آبياري نوين و صنايع تبديلي بايد متناسب با ظرفيت و محروميتشان باشد.در غرب و شمال گلستان نيز فرصت‌هاي مغفول در کشاورزي و تجارت به شدت محسوس است. گميشان، بندرترکمن، بندرگز و آق‌قلا از موقعيت جغرافيايي و ظرفيت‌هاي خاصي برخوردارند.در اين مناطق، توسعه ي کشت‌هاي متناسب با شرايط شوري خاک، محدوديت آب و اقليم بايد محور برنامه‌ريزي باشد. کشت‌هاي مقاوم‌تر، توليد بذرهاي اصلاح‌شده، گياهان صنعتي و توسعه زنجيره محصولات دامي و شيلاتي مي‌توانند به اقتصاد منطقه کمک کنند.در عين حال، نزديکي به مرز اينچه‌برون و ظرفيت ارتباط با بازارهاي آسياي ميانه همانطور که بارها و بارها گفته و نوشته شده فرصت بسيار مناسبي است.ايجاد زيرساخت‌هاي بسته‌بندي، سردخانه، انبار استاندارد، حمل‌ونقل و پايانه‌هاي صادراتي مي‌تواند محصولات کشاورزي گلستان را از بازارهاي محدود داخلي به بازارهاي منطقه‌اي متصل کند.گلستان نبايد توليدکننده‌اي باشد که محصول را با زحمت توليد مي‌کند و در مرحله فروش، اختيار قيمت‌گذاري و ارزش‌آفريني را به ديگران واگذار مي‌کند.مساله مهم ديگر ضعف زيرساختها در اجراي الگوي کشت است. يکي از مهم‌ترين نقدهايي که بايد صريح مطرح شود، فاصله ميان سياست‌گذاري و اجراي الگوي کشت است.گزارش‌هاي خبرگزاري مهر از مشکلات اجراي اين الگو در گلستان نشان مي‌دهد که نبود مشوق‌هاي عملياتي، ضعف زيرساخت‌هاي آبياري و معرفي نکردن جايگزين اقتصادي، از موانع جدي تحقق برنامه‌هاست. حتي در برخي موارد، تغيير شرايط جوي و ضرورت تغيير کشت، کشاورزان را با مشکلات اداري و سامانه‌اي مواجه کرده است.
از سوي ديگر، طبق گزارش تسنيم در مردادماه 1405، حدود 712 هزار هکتار از اراضي زراعي استان در برنامه الگوي کشت قرار گرفته که 618 هزار هکتار آن مربوط به کشت پاييزه است. همچنين از مجموع اراضي زراعي مورد اشاره، حدود 230 هزار هکتار آبي است.
اين اعداد بايد مبناي تصميم‌گيري علمي قرار گيرند، نه اينکه فقط به آمار عملکرد دستگاه‌ها تبديل شوند.الگوي کشت زماني موفق خواهد بود که کشاورز بداند با انتخاب محصول پيشنهادي، درآمدش کاهش پيدا نمي‌کند؛ هزينه‌هاي توليدش قابل مديريت است و محصولش خريدار دارد.در گزارش‌هاي رسانه‌اي روزهاي اخير، از جمله گزارش‌هاي تسنيم، مهر، خبرگزاري آريا، روزنامه ايران و رسانه‌هاي تخصصي حوزه کشاورزي، بر ظرفيت‌هاي اقتصادي، توسعه کشت‌هاي جايگزين، ضرورت فرآوري و مشکلات بازار محصولات گلستان تاکيد شده است.اکنون زمان آن رسيده است که استانداري گلستان، سازمان جهاد کشاورزي، سازمان مديريت و برنامه‌ريزي، اتاق بازرگاني، مراکز تحقيقاتي و بخش خصوصي از مرحله بيان ظرفيت‌ها عبور کنند و مسئوليت‌هاي مشخصي بپذيرند.
چند مطالبه اساسي در اين زمينه وجود دارد که به ترتيب اولويت عرض مي کنم:
اولين مورد تدوين نقشه جامع کشت اقتصادي شهرستان‌محور است، براي هر شهرستان بايد با توجه به آب، خاک، اقليم، بازار و توان توليد، محصولات اولويت‌دار مشخص شود.
مورد دوم ايجاد صندوق حمايت از کشت‌هاي اقتصادي است، تامين تسهيلات کم‌بهره، بيمه محصولات و حمايت از کشاورزان در سال‌هاي نخست تغيير الگوي کشت بايد تضمين شود.
مورد سوم توسعه کشاورزي قراردادي است، صنايع تبديلي و خريداران عمده بايد پيش از آغاز فصل کشت، قراردادهاي شفاف با کشاورزان منعقد کنند.
اولويت بعدي تکميل زنجيره ارزش است، براي پنبه، گياهان دارويي، زعفران، دانه‌هاي روغني و محصولات باغي بايد صنايع فرآوري و بسته‌بندي در داخل استان توسعه پيدا کند.
همچنين شفاف‌سازي عملکرد دستگاه‌ها بايد مورد توجه جدي قرار گيرد مسئولان بايد سالانه اعلام کنند چه ميزان از اراضي به کشت اقتصادي اختصاص يافته، چه ميزان سرمايه‌گذاري انجام شده و درآمد کشاورزان چه تغييري کرده است.
توسعه تحقيقات کاربردي نيز بسيار مهم است ارقام مقاوم به خشکي، بذرهاي پربازده، فناوري‌هاي نوين آبياري و روش‌هاي افزايش بهره‌وري بايد از مراکز تحقيقاتي به مزرعه منتقل شوند.
و مورد ديگر ايجاد بازار صادراتي پايدار است، ظرفيت منطقه آزاد و مرز اينچه‌برون بايد در خدمت صادرات محصولات فرآوري‌شده و داراي استاندارد قرار گيرد، نه فقط خروج مواد خام.
سخن پاياني اين است که گلستان نبايد ثروت توليد کند و فقر برداشت کند. مسئله توسعه کشت‌هاي اقتصادي در گلستان، مسئله انتخاب چند محصول جديد يا افزايش چند هزار هکتار سطح زيرکشت نيست؛ اين موضوع به آينده اقتصاد استان، معيشت صدها هزار بهره‌بردار، اشتغال جوانان و پايداري منابع طبيعي گره خورده است.
استاني که مي‌تواند در توليد پنبه، دانه‌هاي روغني، زعفران، زيره، گياهان دارويي، محصولات باغي و ده‌ها محصول ديگر نقش‌آفرين باشد، نبايد همچنان با خام‌فروشي، نوسان بازار، ضعف صنايع تبديلي و مهاجرت نيروي کار روستايي دست‌وپنجه نرم کند.
مسئولان استان بايد به اين پرسش پاسخ دهند که چرا با وجود اين همه ظرفيت توليدي، هنوز بخش قابل توجهي از ارزش اقتصادي محصولات گلستان در خارج از استان ايجاد مي‌شود؟ چرا کشاورز بايد همه ريسک توليد را بپذيرد، اما در تعيين قيمت و فروش محصول کمترين قدرت چانه‌زني را داشته باشد؟ چرا توسعه صنايع تبديلي و تکميلي همچنان در حد برنامه و وعده باقي مانده است؟
واقعيت اين است که هر سال از ظرفيت‌هاي کشاورزي گلستان سخن مي گوييم و سال بعد همان مشکلات را دوباره فهرست مي کنيم.از استاندار گلستان و مديران دستگاه‌هاي اجرايي انتظار مي‌رود با تعيين زمان‌بندي مشخص، مسئول مستقيم و شاخص قابل سنجش، برنامه توسعه کشت‌هاي اقتصادي را به يک اولويت واقعي در مديريت استان تبديل کنند.کشاورز گلستاني زمين و دانش بومي خود را در اختيار توسعه قرار داده است و مسئولان بايد امنيت سرمايه‌گذاري، بازار فروش، زيرساخت و آينده اقتصادي او را تضمين کنند.گلستان نبايد فقط انبار غله و تامين‌کننده مواد خام کشور باشد؛ اين استان شايسته آن است که به قطب توليد، فرآوري، تجارت و صادرات محصولات کشاورزي ايران تبديل شود.