راوي غايبِ چندگانه؛ قضاوت از روي جاي پاي شخصيت (14)
معماری داستان امروز |
يوسف قوجٌق
يکي از افراطي‌ترين جلوه‌هاي فاصله گرفتن از داناي کلِ کهن، رويکردي است که مي‌توان آن را «راوي غايبِ عيني» يا «زاويه ديد دوربينِ مداربسته» ناميد. در اين اسلوب متأخر، راوي هيچ دسترسي مستقيمي به درون ذهن، عواطف، انگيزه‌ها يا گذشته شخصيت‌ها ندارد. او همچون بازرسي نامرئي يا عدسي دوربيني بي‌طرف در گوشه اتاق، فقط زاويه نور، جابه‌جا شدن استکان، تغيير تن صدا و لرزش مردمک چشم را با دقتي وسواس‌گونه ثبت مي‌کند. اين شيوه که ريشه در «رمان نو» فرانسه و مکتب آلن روب‌گري‌يه دارد و امروز با بياني روان‌شناختي‌تر در آثار پساجنايي بازتعريف شده، هرگونه قضاوت اخلاقي يا تحليل روان‌کاوانه را از روي دوش متن برمي‌دارد. وقتي راوي نمي‌گويد فلان کاراکتر خشمگين يا داغدار است، بلکه تنها سفت شدن پنجه‌هايش روي دسته صندلي يا مکث نامتعارفش در بستن زيپ کت را ثبت مي‌کند، بار تفسير به دوش خواننده مي‌افتد و تنش حسي فوق‌العاده‌اي در سکوت صحنه شکل مي‌گيرد.
تذکر کارگاهي بسيار سرنوشت‌ساز:
خطر اصلي اين شيوه، فرو رفتن در خشکي آزاردهنده و ملال فهرست‌وار اشياست. حذف تحليل دروني هرگز به معناي حذف بار دراماتيک نيست. نويسنده ماهر اشيا و جزئيات بيروني را بي‌هدف گزينش نمي‌کند؛ هر تغيير زاويه نگاه، هر خاکستر ريخته‌شده روي ميز و هر فاصله فيزيکي ميان دو انسان، استعاره‌اي مادي و نشانه بارداري از يک بحران عاطفي مهيب است. عينيت‌گرايي محض زماني نجات‌بخش است که پوست اشيا چنان منقبض شود که گويي فاجعه‌اي انساني در آستانه ترکيدن از درون آنهاست.