نقدي بر شيوه مديريتي منابع آب استان گلستان گلستان؛ باران بيشتر، آب کمتر؟
نقد |
سيد عليرضا ميران
تفكر عموم همواره بر اين استوار است كه بارندگي بيشتر برابر است با منابع آبي بيشتر. شايد منطق عموم همين را تاييد کند. اما وضعيت ذخاير آب استان گلستان حكايت ديگري دارد. استاني که با وجود بارندگي رو به افزايش، همچنان با كاهش ذخاير آب زيرزميني، کاهش جريان رودخانهها و دشواري تأمين آب شهري رو به روست. دغدغه اصلي اين است که چرا افزايش بارش و ارائه طرحهاي متعدد مديريتي از سوي زمامداران و سياستگذاران استان، هنوز نتوانستهاند امنيت آبي استان را تضمين کنند؟ آيا بايد پاسخ اين پرسش را در بارش كم يا تغييرات اقليمي جست؟ اين بار علت جداي از دعواي هميشگي گرمايش زمين و تغييرات آب و هوايي است! بحران آب استان گلستان بيشتر ريشه در الگوهاي علمي به خصوص در تکميل برخي زيرساختها و ارزيابي شفاف عملکرد دستگاههاي مسئول از قبيل شركت آب منطقه اي يا جهاد كشاورزي دارد. گزارش هاي رسمي نهادهاي مسئول استاني نشان ميدهند که سوال اصلي، کاهش بارندگي نيست، چگونگي تبديل منابع طبيعي آب به ذخيرهاي پايدار و قابلدسترس براي مردم است! به گزارش مديرعامل شرکت آب منطقه اي استان گلستان در سال 1405، ميزان بارندگي استان گلستان از مهرماه سال 1404 تا پايان شهريورماه سال 1405، 44٫2 درصد افزايش داشته است. در نگاه اول، اين افزايش ميتواند نشانهاي اميدوارکننده باشد؛ اما واقعيت تصوير متفاوتي ارائه ميکند. تصويري که در پس زمينه آن، نهادهاي مديريتي استاني را ميشود ديد!
طبق گزارش هاي شرکت آب منطقه اي در سال هاي اخير، جريان رودخانهها در حوضه آبريز قرهسو نسبت به ميانگين 54 ساله قبل از خود 65٫9 درصد کاهش داشته است. اين کاهش در حوضه گرگانرود 47٫8 درصد و در حوضه اترک 91٫6 درصد گزارش شده است. در پايان شهريور نيز سدهاي بزرگ مخزني استان 4٫6 درصد ظرفيت خود، آب ذخيره داشتند. تا حدي تناقض ميان بارندگي بيشتر و منابع آبي كمتر را بايد با بررسي چرخه آب توضيح داد. چرخه اي که در آن همه بارشها به آب قابلاستفاده تبديل نميشوند. چرخه اي که به دليل شيوه هاي اتلاف متعدد و متفاوت، بخشي از آن به ذخاير زيرزميني و مخازن ميرسد. اتلاف آب در چرخه ايجاد ذخاير آبي پايدار کاملا طبيعي است اما تا چه ميزان؟ اينجاست که كنترل صحيح اين چرخه و عوامل موثر بر آن در کاهش اين اتلاف و رساندن ميزان آن به حد طبيعي و در پي آن حصول منابع آبي پايدار و قابل دسترس اهميت بالايي پيدا ميكند. افزايش بارندگي اگر با مديريت مناسب و علمي حوضههاي آبريز، حفاظت خاک هاي کم پوشش، پوشش گياهي و مديريت علمي و مدرن کشاورزي همراه نباشد، به بهبود منابع آب منجر نخواهد شد و نتيجه همين تناقض غير قابل توجيه ميان حجم بارندگي و حجم ذخاير آبي ميشود. تناقضي که اين بار ديگر با فقدان فرهنگ مصرف توجيه نميشود! اين بار ابرهاي دولت چهاردهم برخلاف ابرهاي دولت دوازدهم پايين خود را نگاه ميکنند و ميبارند، اما همچنان ذخاير و منابع آبي رو به کاهش است! کاهش همزمان آب در دسترس شهري، جريان رودخانهها، ذخاير سدها و آبخوانها، نشانه آن است که شيوه مديريتي آبي استان نميتواند صرفاً بر ميزان بارش تکيه کند. يکي از مصاديق شيوه حفظ ناصحيح و غير علمي منابع آبي گلستان كه نياز به اصلاح فوري و دانش پايه دارد، سهم بالاي كشاورزي از ذخاير آب استان است. به نقل از مديرعامل شرکت آب منطقه اي استان حدود 87 درصد آب ذخيره شده استان در بخش کشاورزي مصرف ميشود. تا به اينجاي کار شايد حتي اين عدد طبيعي و منطقي جلوه کند. زيرا که در واقع عامل اول، سهم مصرف حوزه کشاورزي از منابع آبي نيست که در اولويت اول اصلاح مديريتي باشد بلکه نحوه انتقال منابع آبي به مقصد زمين هاي کشاورزي است. به گفته مدير عامل شرکت آب منطقه اي راندمان انتقال آب كشاورزي و آبياري حدود 30 تا 31 درصد بوده و نزديک به 70 درصد آب صرفا در فرايند انتقال و آبياري هدر ميرود. اعدادي که شايد براي جامعه غير ملموس باشد چرا که نحوه انتقال منابع آبي هرگز مورد توجه مردم محلي نبوده، اما مديران و سياستگذاران ارشد استاني هم بايد نسبت به اين محل اتلاف منابع آب در دسترس استان بي توجه باشند؟
اين ارقام اهميت اصلاح مديريت آب در حوزه کشاورزي را نشان ميدهند، بخشي که در تأمين امنيت غذايي و معيشت خانوارهاي استان نقش اساسي دارد و حذف يا محدود شدني نيست. اما آيا نميتوان آن را اصلاح و علمي كرد؟ مهار بحران آب از طريق ايجاد محدوديتهاي مقطعي و بدون برنامه جايگزين در الگوي كشاورزي، نه عملي است و نه علمي. راهکار اصلي، افزايش بهرهوري واقعي آب و كاهش هدر رفت آن، اصلاح شبکههاي انتقال، انتخاب الگوي کشت متناسب با ظرفيت هر منطقه، اصلاح شيوه هاي آبياري و کنترل برداشت از منابع زيرزميني است. راه هايي كه با سياست گذاري صحيح و طرح هاي اصولي متناسب با دخاير آبخوان ها و ظرفيت آبي استان امكان پذير هستند. اهميت منابع زيرزميني در گلستان زماني روشن ميشود که بدانيم بخش عمده تأمين آب شرب استان به اين منابع وابسته است. منابعي محدود و رو به اتمام! طبق اعلام شركت آب منطقه اي حدود 95درصد تأمين آب شرب استان وابسته به منابع زيرزميني است. وابستگي زياد به آب زيرزميني در شرايطي که ذخاير آبخوان هاي استان در حال كاهش هستند، يک آسيب جدي حاصل ميکند! آسيبي که هزينه اصلاح آن به مراتب بيشتر از هزينه پيشگيري از وقوع آن است! آبخوانها مخازني نيستند که بتوان آنها را در هر شرايطي بهسرعت پر کرد. تغذيه مجدد آنها به شرايط زمينشناسي، ميزان نفوذ آب در زمين و توازن ميان برداشت آب و تغذيه آن وابسته است. در نتيجه، افزايش عمق چاهها يا حفر چاههاي جديد ممکن است در کوتاهمدت بخشي از نياز را تأمين کند، اما نه تنها راهحل پايداري نيست، بلکه در بلند مدت سرعت وقوع آسيب هايي در مقياس هاي بزرگتر را بيشتر هم ميکند!
در اين شرايط، شيوه مصرف منابع آب علاوه بر تأمين آب شرب، بايد به تعيين سقف برداشت آب، نظارت بر حفر و حفظ چاهها، جلوگيري از برداشت غيرمجاز و حفاظت از مناطق تغذيه آبخوانها نيز توجه کند. در کنار مديريت مصرف و كشاورزي، توسعه زيرساختهاي تأمين آب نيز ضروري است؛ اما تجربه نشان ميدهد که صرفا شروع پروژه هاي ساخت تأسيسات كليد اين مشکل نيست. سد نرماب يکي از نمونههاي مهم اين موضوع در گلستان است. علي رغم اينکه تکميل بخشهاي باقيمانده سد نرماب به نقل از گزارش هاي شرکت آب منطقه اي به حدود 2500 ميليارد تومان اعتبار نياز دارد. اين سد پس از تکميل ميتواند در تأمين آب شرب حدود 750 هزار نفر از جمعيت استان نقش داشته باشد. با اينحال، تکميل طرح ضامن رفع مسئله نيست. تكميل اين پروژه فقط به احداث بدنه سد محدود نيست. در ارزيابي پروژههايي اين چنيني، نبايد به دنبال اين بود که چه مقدار اعتبار هزينه شده يا چند درصد عمليات ساختماني پيشرفت کرده است؟ بايد گزارش كرد در عمل چه ميزان آب ذخيره و منتقل ميشود، چه جمعيتي از آب پايدار بهرهمند ميشوند، تاثير آن بر ذخاير آب زيرزميني چگونه است و مهم تر از آن توانمندي عملي دولت در اجرا و حفظ پايداري عملكرد آن چه ميزان است.
در بررسي کارنامه استان، ناديدهگرفتن اقدامات انجامشده به همان اندازه نادرست است که معرفي هر پروژه به عنوان نشانه مهار بحران! براي نمونه، اقداماتي مانند نوسازي 13 هزار و 845 کنتور فرسوده، نشتيابي بيش از 50 هزار انشعاب و شناسايي 596 انشعاب غيرمجاز اقدامات موثر اما ناكافي دستگاه هاي اجرايي بوده اند. در زمينه آبخيزداري نيز پروژههايي با هدف کنترل رواناب، کاهش فرسايش خاک و تقويت تغذيه آبخوانها اجرا شدهاند. اما کمي براي ايستاده تشويق کردن زود است! چنين طرحهايي ميتوانند بخشي از راهحل باشند، اما ارزيابي نتيجه آنها به دادههاي پيش و پس از اجرا نياز دارد. تعداد پروژهها يا مبلغ اعتبار نشان نميدهد که تغذيه آبخوان افزايش يافته يا خطر سيلاب و فرسايش تا چه ميزان کاهش پيدا کرده است.
وضعيت منابع آب گلستان نشان ميدهد که بارندگي بيشتر، اگر برداشت، با افزايش بهرهوري مصرف و حفاظت از منابع طبيعي همراه نباشد، الزاماً به امنيت آبي منجر نميشود. کاهش جريان رودخانهها، افت ذخاير آبخوانها، سهم بالاي کشاورزي از مصرف آب و تأخير در تکميل زيرساختهاي مهم و مديريت صحيح منابع طبيعي، همگي ضرورت بازنگري در برخورد با منابع آبي استان را برجسته ميکنند.
چاره نه کنارگذاشتن پروژههاي فعلي تأمين آب است و نه محدودکردن اين چالش به توصيههاي عمومي براي صرفهجويي خانوارها. امنيت آبي زماني امکانپذير ميشود که اصلاح الگوي کشت، کنترل برداشت از آبخوانها، کاهش تلفات شبکه انتقال آب، تکميل زيرساختها، حفظ عملكرد تاسيسات، حفاظت از حوضههاي آبريز و انتشار عمومي نتايج اقدامات، بهصورت هماهنگ و يكپارچه دنبال شوند. در نهايت، پرسش اصلي از مسئولان اين نيست که چند طرح آبرساني افتتاح شده يا چه مقدار اعتبار اختصاص يافته است؛ پرسش اين است که اين اقدامات تا چه اندازه از برداشت ناپايدار کاسته، ذخاير آب را تقويت و دسترسي مردم به آب پايدار را تضمين کردهاند؟