فارابي و روز حکمت و فلسفه


یاددداشت اول |

 

■ احسان مکتبی

 

سي آبان ماه روز جهاني بزرگداشت حکمت و فلسفه و فيلسوف بزرگ ايراني ابو نصر فارابي بود. فارابي که در خراسان بزرگ فرهنگي در قرن سوم و چهارم زندگي مي کرد و تاثيرات بسياري در حوزه انديشه ورزي در ايران زمين داشته است، او را بنيانگزار فلسفه  و بينش سياسي فلسفي در ايران دانسته اند و مبدع ديدگاههاي بسيار بديع در اين باره مي شمارند. نگاهي به آثار او نشان مي دهد در بسياري از حوزه هاي انديشگي تامل کرده است، دغدغه اصلي فارابي پيوند و تلفيق ميان دين و فلسفه بود و معتقد بود که در ميان دين اسلام  و حکمت يوناني تناقضي وجود ندارد و اگر اختلافي وجود دارد مربوط به ظواهر امر است که مي‌توان با تاويلات فلسفي آن را برطرف کرد. از جانب ديگر بايد گفت فلسفه وي رنگ سياسي به خود گرفته و به همين دليل درک فلسفه وي بدون شناخت روش سياسي خاص او امکان‌پذير نخواهد بود. مهم‌ترين نظريات فلسفي آن حکيم در کتب سياسي وي همچون «آراء اهل المدينه الفاضله» «کتاب السّياسه» و کتاب «السياسات المدنيه» مطرح شده است. مدينه فاضله از نگاه فارابي مقدمه‌اي براي حصول سعادت براي آدميان است. در واقع انسان‌ها از طريق مدينه فاضله مي‌توانند به سعادت حقيقي دست يابند. فارابي در توصيف مدينه فاضله آن را به  جسم آدمي تشبيه مي‌کند که چنين تشبيهي برگرفته از افلاطون است. از نگاه فارابي در مدينه فاضله همه اعضا همچون اعضاي بدن در جهت حفظ و رشد به فعاليت خود ادامه مي‌دهند. همان گونه که در بدن انسان، قلب بر ساير اعضا برتري دارد در مدينه فاضله نيز رئيسي وجود دارد که بر ديگر اعضا رياست مي‌کند و خود خادم عضو ديگر نيست. او آثار افلاطون و ارسطو را به عربي ترجمه کرد و کوشيد بين انديشه هاي فلسفي اسلامي و يوناني وحدت به وجود آورد و تلاش کرد در احصا العلوم، دانش ها را در هشت طبقه جانمايي کند و آنها را شرح و بسط دهد علاوه بر اين فارابي متابي نيز در باره موسيقي و دستگاههاي موسيقي دارد که در نوع و زمان خود اثر بديعي است و نشانه آنکه او از بسيار از خام انديشي هاي رايج حتي اين روزها  به دور بوده است. اين روزها به عنوان وارثان بزرگاني مانند حکيم ابو نصر فارابي بايد تلاش کنيم با خوانش آثار آن بزرگان و نقد و بررسي و طرح آنها در فضاي عمومي، جامعه را به سوي نگرش هايي عميق تر از آنچه امروز به آن گرفتار شده ايم هدايت نماييم.