انسان در آستانه عصري تازه
یادداشت |
حسين قلندري
ضرورت بازانديشي در مفاهيم و مباني فلسفه آينده
فلسفه را نميتوان صرفاً مجموعهاي از مکاتب، نظريهها و آراي فيلسوفان در طول تاريخ دانست. فلسفه، پيش از آنکه رشتهاي دانشگاهي يا نظامي از مفاهيم نظري باشد، نوعي مواجهه بنيادين با جهان و پرسشگري درباره انسان، هستي، شناخت، حقيقت، ارزش و معناست. از اين منظر، انديشيدن فلسفي به گروهي محدود از متفکران حرفهاي اختصاص ندارد؛ هر انساني که درباره جايگاه خود در جهان و معناي تجربه زيستهاش پرسش ميکند، به نحوي وارد قلمرو فلسفه ميشود. تاريخ انديشه نيز نشان ميدهد که صورت پرسشهاي فلسفي در خلأ شکل نميگيرد. انسان در هر دوره، متناسب با تجربه زيستي، دانش، ابزارها و شرايط تاريخي خود، جهان را فهم کرده و درباره آن پرسيده است. بنابراين، اگر شرايط وجودي انسان دگرگون شود، اين احتمال نيز وجود دارد که نهفقط پاسخهاي فلسفي، بلکه صورت پرسشها و مفاهيم بنيادين فلسفه تغيير کند. تاريخ فلسفه، تاريخ يک سنت واحد و يکدست نيست. انديشههاي ايران، هند، چين، يونان، جهان اسلامي و اروپا، هر يک در شکلگيري ميراث فکري بشر سهم داشتهاند. اين سنتها در موضوعات، روشها و زبان مفهومي تفاوتهايي دارند، اما همگي بخشي از تلاش انسان براي فهم جهان و موقعيت خويشاند. از رنسانس به بعد، بهويژه با شکلگيري فلسفه جديد و تحولاتي که در علم و روش شناخت پديد آمد، نسبت انسان با طبيعت و جهان تغيير کرد. در چند سده اخير، انقلابهاي علمي و صنعتي و گسترش فناوري، شيوه توليد، ارتباط، آموزش و زندگي روزمره را دگرگون کردهاند. اين تحولات نشان ميدهند که انديشه فلسفي نيز نميتواند نسبت به دگرگوني تجربه انساني بياعتنا بماند. احترام به سنت فلسفي به معناي متوقف ماندن در آن نيست. آثار گذشته همچنان براي شناخت تاريخ انديشه و فهم ريشههاي مفاهيم اهميت دارند؛ اما ارزش تاريخي يک نظريه لزوماً به معناي کفايت آن براي پاسخگويي به مسائل آينده نيست. فلسفه بايد بتواند ميراث خود را نقادانه حفظ کند و در عين حال امکان عبور از چارچوبهاي پيشين را نيز بپذيرد. انسان در سراسر تاريخ، با ساخت ابزار و گسترش تواناييهاي خود، شرايط زيستش را تغيير داده است. کشاورزي، شهرنشيني، چرخ، صنعت، چاپ، وسايل ارتباطي و فناوري ديجيتال، تنها مجموعهاي از اختراعات جداگانه نبودهاند؛ هر يک در سازمان زندگي و در شيوه فهم انسان از جهان اثر گذاشتهاند. با اين حال، فناوريهاي جديد ويژگي مهمي دارند: برخي از آنها ديگر صرفاً توان جسماني انسان را افزايش نميدهند، بلکه مستقيماً در قلمرو شناخت و تصميمگيري وارد ميشوند. افزون بر اين، پيشرفتهاي زيستفناوري ممکن است در آينده امکان مداخله گستردهتري در بدن، فرايندهاي زيستي و حتي برخي ويژگيهاي وراثتي انسان فراهم کنند. اين امکانها هنوز به معناي تحقق قطعي يک آينده مشخص نيستند، اما براي فلسفه اهميت دارند؛ زيرا مفهوم انسان را از امري بديهي و تغييرناپذير به موضوعي براي پرسش و بازانديشي تبديل ميکنند.
ممکن است ابزارهايي که امروز ضروري و پيشرفته ميدانيم، در آينده ابتدايي تلقي شوند. تلفن همراه نمونهاي قابل فهم است: چهبسا در آينده ارتباط و دسترسي به اطلاعات به ابزارهاي مستقل و قابل حمل وابسته نباشد. اهميت اين مثال در پيشبيني شکل دقيق فناوري آينده نيست؛ نکته آن است که با تغيير ابزارها، عادتها، نيازها و انتظارات انسان نيز تغيير ميکنند. انسان آينده ممکن است بسياري از امکاناتي را که امروز دستاوردهايي بزرگ ميدانيم، اموري عادي و ابتدايي تلقي کند؛ همانگونه که انسان امروز به برخي ابزارها و شيوههاي زندگي گذشته از منظر تاريخي مينگرد. ظهور هوش مصنوعي يکي از نقاط عطف مهم در نسبت انسان و ابزار است؛ زيرا اين بار ابزار در قلمروي فعاليت ميکند که انسان آن را از ويژگيهاي شاخص خود ميدانسته است: تحليل، استدلال، يادگيري و توليد پاسخ. اين وضعيت پرسشهايي فراتر از کارآمدي فني ايجاد ميکند. آيا هوشمندي را بايد با توانايي حل مسئله و پردازش اطلاعات سنجيد، يا آگاهي و تجربه ذهني نيز جزء ضروري آن است؟ آيا ممکن است سامانهاي پاسخ درست توليد کند، بيآنکه معناي پاسخ را به شيوه انساني بفهمد؟ تفاوت اطلاعات، دانستن و فهميدن چيست؟ اگر انسان بخشي از فعاليتهاي شناختي خود را به سامانههاي مصنوعي واگذار کند، مرز ميان ابزار، همکار شناختي و عامل تصميمگير چگونه تعريف خواهد شد؟ اين پرسشها هنوز پاسخ نهايي ندارند. نبايد تواناييهاي کنوني هوش مصنوعي را بيدليل معادل آگاهي انساني دانست؛ همانطور که نبايد احتمال دگرگونيهاي آينده را از پيش منتفي شمرد. اهميت فلسفي موضوع در اين است که مفهوم شناخت، فهم، عامليت و مسئوليت را دوباره به مسئله تبديل ميکند. مفاهيم انساني جدا از شيوه زندگي شکل نميگيرند. بسياري از معناهايي که به خانواده، کار، آموزش، مالکيت، سفر، غذا و مناسبات اجتماعي نسبت ميدهيم، در پيوند با نيازها و تجربههاي تاريخي انسان پديد آمدهاند. اگر اين نيازها و تجربهها دگرگون شوند، صورت و معناي مفاهيم نيز ممکن است تغيير کند. براي نمونه، غذا خوردن فقط يک ضرورت زيستي نيست؛ در بسياري از فرهنگها با سفره، مهماني، همنشيني، بخشندگي، آيين و شکرگزاري پيوند خورده است. اگر فناوري در آينده شيوه تغذيه يا نيازهاي زيستي انسان را بهطور بنيادين تغيير دهد، ممکن است مناسبات فرهنگي و معنايي پيرامون غذا نيز دگرگون شوند. اين تحول لزوماً به معناي محو شکرگزاري يا همبستگي نيست؛ ممکن است آن ارزشها در قالبهايي تازه بروز کنند.
همين پرسش درباره خانواده و ازدواج نيز مطرح است. اگر فناوريهاي زيستي و شيوههاي توليدمثل تغيير کنند، برخي پيشفرضهاي کنوني درباره خويشاوندي، والدگري و خانواده ممکن است نيازمند بازتعريف شوند. همچنين دگرگوني در شهرها، حملونقل و آموزش ميتواند معناي مکان، حضور، يادگيري و ارتباط را تغيير دهد. بنابراين، مسئله اصلي پيشبيني قطعي آينده اين نهادها نيست؛ مسئله آن است که فلسفه بايد امکان تغيير در مفاهيمي را جدي بگيرد که امروز طبيعي، ثابت يا بديهي به نظر ميرسند. اگر بدن، عمر، تواناييها و محيط زيست انسان تغيير کند، پرسش از چيستي انسان نيز صورت تازهاي مييابد. آيا هويت انسان صرفاً به تداوم بدن زيستي وابسته است؟ نسبت بدن و ذهن چيست؟ اگر بخشي از فرايندهاي شناختي به سامانههاي بيروني يا مصنوعي پيوند بخورد، مرز فرد و ابزار کجا قرار ميگيرد؟ اين پرسشها به قلمرو هستيشناسي و فلسفه ذهن مربوطاند. در معرفتشناسي نيز بايد نسبت ميان داده، اطلاعات، دانش و فهم را دوباره بررسي کرد. دسترسي گسترده به اطلاعات الزاماً به معناي فهم عميقتر نيست. ممکن است سامانهاي در حل مسئله موفق باشد، اما توضيحپذيري و فهم سازوکار آن براي انسان محدود بماند. بنابراين، فلسفه آينده بايد درباره معيارهاي شناخت معتبر، حدود فهم و جايگاه تجربه انساني تأمل کند.
افق کيهاني نيز ميتواند دامنه اين پرسشها را گسترش دهد. تاکنون زمين تنها جاي شناختهشده حضور انسان است و وجود تمدنهاي هوشمند فرازميني تأييد نشده است. با اينحال، امکان کشف حيات در بيرون از زمين يا شناخت شرايط متفاوت حيات، ميتواند تلقي انسان از جايگاه خود در جهان را دگرگون کند. در اينجا بايد ميان امکان علمي و واقعيت اثباتشده تمايز گذاشت؛ فلسفه ميتواند درباره امکانها پرسش کند، بيآنکه آنها را واقعيت قطعي قلمداد کند. شايد مهمترين پيامد تحولات يادشده، ضرورت بازنگري در واژگان و مفروضات بنيادين فلسفه باشد. ما آينده را غالباً با واژههايي توصيف ميکنيم که از تجربه امروز برخاستهاند: انسان، خانواده، شهر، کار، آموزش، غذا، آزادي، مسئوليت، اخلاق و شناخت. اما اگر شرايط زيستي و فناورانه تغيير کند، ممکن است برخي از اين واژهها معنايي تازه پيدا کنند يا براي توصيف واقعيتهاي نوظهور کافي نباشند. در چنين وضعي، فلسفه آينده نميتواند صرفاً با افزودن چند موضوع جديد به فهرست مباحث سنتي، وظيفه خود را انجام دهد. شايد لازم باشد مفاهيم تازهاي ساخته شوند و حتي مفروضاتي که تاکنون بديهي انگاشته شدهاند، دوباره بررسي شوند. اين تحول به معناي بياعتبار شدن فلسفه گذشته نيست؛ بلکه نشاندهنده تفاوت ميان ميراثي ارزشمند براي فهم تاريخ انديشه و دستگاهي مفهومي است که بايد مسائل زمانهاي تازه را توضيح دهد.
در عين حال، بايد از شتابزدگي پرهيز کرد: تغيير ابزارها بهتنهايي تعيين نميکند که انسان چه خواهد انديشيد. فناوري بر زندگي اثر ميگذارد، اما تفسير انسان از فناوري، تجربههاي تاريخي و ارزشهايي که حفظ يا بازسازي ميکند نيز در شکلگيري آينده نقش دارند. ازاينرو، نه ميتوان آينده را امتداد ساده امروز دانست و نه ميتوان با اطمينان گفت که همه پرسشهاي قديمي ناپديد خواهند شد. ممکن است پرسشهايي چون وجود، آگاهي، حقيقت، هويت و معنا باقي بمانند، اما در زباني تازه و در نسبت با واقعيتهايي متفاوت مطرح شوند.
فلسفه همواره با وضعيت وجودي انسان و تجربه تاريخي او پيوند داشته است. ازاينرو، دگرگونيهاي علمي، فناورانه و زيستي ميتوانند نهفقط پاسخهاي فلسفي، بلکه موضوعات و صورتبندي پرسشها را نيز تغيير دهند. ظهور هوش مصنوعي و امکان مداخله گستردهتر در ساختار زيستي انسان، اين احتمال را جديتر کرده است که در آينده با تعريفي متفاوت از انسان، شناخت و زندگي روبهرو شويم. فلسفه آينده، اگر قرار است به مسائل چنين جهاني پاسخ دهد، بايد هم ميراث شرق و غرب را با دقت و احترام بشناسد و هم از محدود شدن به مفاهيم بهجامانده از گذشته پرهيز کند. اين فلسفه بايد توانايي بازانديشي در مباني خود را داشته باشد؛ زيرا ممکن است جهاني که انسان در حال ساختن آن است، با بسياري از پيشفرضهاي جهان کنوني تفاوت داشته باشد.
در نهايت، پرسش محوري اين است: آيا دستگاه مفهومياي که در طول تاريخ براي فهم انسان و جهان ساختهايم، براي شناخت جهاني که در حال پديد آمدن است کفايت ميکند؟ اگر پاسخ منفي باشد، وظيفه فلسفه تنها پاسخ دادن به پرسشهاي تازه نيست؛ بلکه بايد آمادگي طرح پرسشهاي تازه و حتي ساختن زبان مفهومي تازهاي را نيز داشته باشد.