انار به مثابه برانگيختگي براي مردم جلين
یادداشت |
حسين پايين محلي
پيشتر در کتاب "جستارهاي فرهنگي جلين" در مقاله اي با عنوان " نشانه شناسي انار" به بيان بخشي از فولکلوريک مردم جلين و سنتهاي مربوط به انار پرداختيم. در ادامه نيز با برگزاري جشنواره محلي انار در يادداشتي ديگر به وجود شناسي انار با عنوان" وجود شناسي انار جلين به عنوان ايدوس”پرداخته شد.
در اين وجيزه نيز برانيم تا با نگرش هرمنوتيک (hermeneutics) و بينش دستراکشني (destruction) هيدگري که بعدها در سنت ديريدايي از ان به عنوان ديکانستراکشن (deconstruction) شهرت يافت، به تاويل و واسازي معناي انار و نسبت آن با مردم جلين به مثابه " ارايگنيس" بپردازيم. در جهاني زندگي مي کنيم که شناخت در آن مهم است.شناخت تنها مختص آدمي نيست بلکه ساير شئون هستي را نيز شامل ميشود:
ماسميعيم وبصيريم وخوشيم
با شما نامحرمان ما ناخوشيم
اما آدمي بيش از ساير موجودات به دنبال شناخت است.شهيد مطهري در کتاب شناخت، شناخت را برسه گونه تعريف کرده:عقلي،تجربي وشهودي .
اين مراتب شناخت چنانکه گفته شد تنها مختص انسان نيست.وجود پيش از موجوديت ادمي بوده اما با خلقت انسان و ظهورش به عنوان اشرف مخلوقات به دنبال شناخت بيشتر وجود و شناخت بهتر وجود بوده و از اين نظر انسان در تاريخ به دنبال ايجاد نظام شناختي بوده چنانکه اين نظام شناختي در طول تاريخ سير تکاملي داشته و با زبان به شکوفايي رسيده.اما اين زبان نيز خود انحاي مختلف را دارا بوده چنانکه ميتوان به صور گوناگون آن اشارت کرد: زبان شفاهي،زبان مکتوب، زبان اشاره،زبان نماد ها،..وهمه اينها گواه کارکرد چندگانه زبان است که از ايجاد ارتباط تا بيان احساسات و نهايتا خاستگاه تفکر و تبيين و تاسيس ارزشها و هويت و فرهنگ را شامل ميشود: و انسان را اينگونه مساوي نطق گرفتند که سخن از سر خرد ميگويد.لوگوس باوجود تعابير متنوع و معاني گوناگون سخن گفتن از سر خرد تعريف شده که در انديشه هيدگر نوعي به "ظهور آمدن چيزها" را دارد. ما در اين نوشتار بر آن نيستيم که به منظومه فکري هيدگر و يا به معرفي آثار او بپردازيم اما بيان نکاتي درباب هستي شناسي هيدگر (اونتولوژي:ontology به جاي نگاه اونتيک:ontik) که به نقد مدرنيته و عقلانيت غربي پرداخته خالي از لطف نيست. در عصر جديد همه چيز در خدمت عقل براي منفعت بشر تحديد ميشود و اين خود تهديدي وجود شناختي براي بشر محسوب ميگردد.هيدگر در جايي گفته بود انسان ارباب طبيعت نيست شبان وجود است.کتاب وجود و زمان هيدگر مختص برهه مهمي از زندگي اوست اما بنا بر اظهارت وي هيدگر متاخر پس از وجود و زمان که مطالب مهمي در آن ارائه کرد (دازاين،نقد هر روزينگي،نقد شي وارگي اشيا و پديده ها،معناي وجود،حقيقت زبان و...)هيدگر متاخر از ارايگنيس در اداي ديني به فلسفه گفت. وي در باب وجود گفته:"تاريخ وجود، نه تاريخ بشر، نه تاريخ نسبت بشر با موجودات،و نه تاريخ انسان با وجود است.بل تاريخ وجود،خود وجود و فقط وجود است!" لذا وجود اصل است اما در چه شرايطي مي توان وجود را شناخت و با آن در ارتباط بود ؟!تحقق اين امر مستلزم عبور از: اتفاقات روزمره، عقلانيت ابزاري،نگاه فاعل شناسا به اشيا و پديده ها، زمان کنوني وخطي که حوادث را به عنوان خبر يا اتفاق تعريف مي کند،همين طور عبور از تقليل حقيقت و واقعه به داده و يا فکت علمي است، ميسر مي شود. و اين امر با ارايگنيس (Ereignis) رخ ميدهد. پس وجود(being)، وجود دارد و با رخداد ارايگنيس اتحاد بين انسان و وجود به منصه ظهور مي رسد. ارايگنيس حقيقت وجود است که از زمان کانتي و خطي عبور مي کند و معناي هستي شناختي پيدا مي کند به عبارتي زمان وجود است. در عصر جديد هستي به چيزي تقليل يافته که انسان از آن بهره ببرد و پديده ها به اشيايي که تقدس زدايي شدند و هرچيزي معني مادي و مالي مي يابد وارزش گزاري مي شود و انسان به دنبال تملک چيزها و مصرف کردن آنها بر مي آيد اما با ارايگنيس نوعي انفتاح و گشايش رخ مي دهد که بشر به ساحت شنيدن نغمه وجود دست مي يابد(در انديشه موجود بيني بشر به دنبال استيلا از طريق بصر يا ديدن است که همه چيز به ديدن تحديد مي شود)و نيوشاي وجود مي شود:
آرني بگويد آنکس که تورا نديده باشد
تو که بامني هميشه چه تري چه لن تراني!؟
در چنين رخدادي انسان(دازاين)،نه از سر عقل ابزاري و فاعل شناسا بلکه از سر حيرت با وجود مواجه ميشود:
زيرکي بفروش وحيراني بخر
زيرکي ظن است و حيراني بصر!
و اشيا براي او صرف"شي_ در _دست " نيستند بلکه پديدارهايي هستند که براي او گشودگي و انفتاح را به ارمغان مي آورند و انار نيز نه به عنوان يک شي (object) و يا ذخيره موجود (standing_reserve) بلکه به عنوان تجلي وجود در نظر گرفته مي شود:
به جهان خرم از آنم که جهان خرم از اوست
عاشقم بر همه عالم که همه عالم از اوست!
در اين رخداد زمان انار از حيث رسيدن براي مردم جلين نوعي دعوت به تاريخ وجود و ريشه و هويت قومي مردم جلين محسوب ميشود که ساحت هستي شناختي دارد.انار نه يک شي، کالا،ميوه، موجود(existing) يا يک موجود (entity) بلکه نمود واقعيت است(Aletheia)، اين حقيقت گشودگي است که مردم جلين با آن حس يگانگي دارند به عبارتي مولفه هاي چند گانه اي چون زمان(رسيدن انار)،مکان(جلين)،و مردم جلين در اينجا تبديل به يک واقعه اي(event) مي شود که انار فراتر از مصرف کردن مورد تقديس در بافت فرهنگي قرار ميگيرند که ارايگنيس (برانگيختگي) را ايجاد مي کنند. البته اين ارايگنيس براي مردم جلين تنها به انار محدود نمي شود وميتواند هر پديدار ديگري را در اين دايره قرار داد(فرهنگ ايراني اسلامي و نوع زاويه ديد به زمان و مکان و موضوع ديگر از کلان تا خرد چون نوروز، محرم، رمضان، کشتي، کربلا و...) همينطور پديدارهاي ديگر براي ساير مردم چنانکه در برخي مناطق ديگر در ايران پديدارهاي ديگري اعم از گردو، انجير،انگور،گندم،گل محمدي، زعفران، آلو،تا برخي آيين ها و مناسک را شامل ميشود:
جلوه گاه رخ او منظر من تنها نيست
ماه وخورشيد همين اينه ميگردانند!
يادداشت کنوني نه به عنوان يک مقاله فلسفي بلکه به عنوان يک روش شناسي هستي شناختي براي فهم کل فرهنگي خودمان محسوب مي شود که بايد به عنوان "رخداد تأويلي ماندگار" با آن مواجه شد لذا باتوجه به بيان مطالب اشاره شده جا دارد اين پرسش را مطرح کنيم که:
-اکنون که انار جلين، ارايگنيس را به منصه ظهور رسانده، رسالت ما – که ديگر در آن زمان _مکان قرار نداريم – با اين رخداد چگونه است ؟ آيا اين امکان را ميتوان در نظر داشت که ما نيز با شنيدن آواي اين انار، از حصار خرد ابزاري عبور نماييم و به شبان وجود نائل شويم!؟